Genel çerçeve
İstanbul imaretleri, başkentin yalnız anıtsal camilerle değil, mutfaklar, kilerler, fırınlar, vakıf gelirleri ve sosyal yardım düzenleriyle de kurulduğunu gösterir. Mahmud Paşa’dan Fatih, Süleymaniye, Haseki, Atik Valide, Yeni Valide ve Mihrişah hattına uzanan bu dosya, başkentte yemeğin şehir siyasetine nasıl bağlandığını anlatır.
Fetih sonrası vakıf ve hayır ağı kurulmaya başladı
Yeni Osmanlı başkentinde cami, medrese, zâviye, imaret, han, hamam ve çarşılar yeni şehir düzenini oluşturmaya başladı.
Mahmud Paşa İmareti
Fatih’in sadrazamı Mahmud Paşa İstanbul’un ilk büyük vezir hayratlarından birinde imaret kurdu.
İmaret çarşı ve hanla birlikte kuruldu
Külliye medrese, han, hamam ve yüzlerce dükkândan oluşan ekonomik çevreyle beslendi.
Profesyonel imaret personeli
İmarette şeyh, kilerci, vekilharç, nakibler, aşçılar, ekmekçiler, bulaşıkçı, hamal, ahırcı ve ferraş gibi görevliler bulunuyordu.
Günlük çorba ve fodla; özel günlerde zenginleşen menü
Kaynaklar günlük çorba ve ekmek dağıtımını, cuma, kandil ve ramazan gibi günlerde daha zengin yemekleri kaydeder.
Fatih Külliyesi inşa edildi
Cami, medreseler, tabhâne, aşhane-imaret, dârüşşifa, çarşı, hamam ve diğer hizmet yapıları büyük şehir kampüsü oluşturdu.
Murad Paşa Külliyesi kuruldu
Aksaray’da cami, imaret ve hamamdan oluşan ilk yapı grubu kuruldu.
Murad Paşa vakfiyesi
Cami, imaret ve hamamın vakıf statüsü yazılı hale getirildi.
Mahmud Paşa Külliyesi tamamlandı
Cami, türbe, hamam, han, medrese, imaret, mektep ve diğer yapılar olgun vakıf sistemi haline geldi.
Murad Paşa Medresesi tamamlandı
Murad Paşa’nın ölümünden sonra kardeşi Mesih Paşa eğitim birimini tamamladı.
Dâvud Paşa Külliyesi tamamlandı
Avratpazarı yakınında cami, imaret, medrese, mektep, çeşme ve türbe kuruldu.
Beyazıt Külliyesi kuruldu
Cami, türbe, medrese, aşhane-imaret, tabhâneler, kervansaray, hamam ve diğer birimler dağınık şehir planında kuruldu.
Beyazıt Camii tamamlandı
Ana ibadet yapısının tamamlanmasıyla külliye çevresindeki servis birimleri de şehir merkezinde işlev kazandı.
Aşhane-imaret: avlu, mutfak ve kilerler
Vakfiye imareti ‘imaret, matbahlar ve kilerler’ diye tarif eder; büyük bacalı mutfaklar avlu etrafında yer alır.
Koca Mustafa Paşa imaret-hankah sistemi
1546 tahriri külliyeyi cami, medrese, imaret ve hankah olarak kaydeder; kurumun kökeni XVI. yüzyıl başına uzanır.
Haseki Hürrem Sultan Külliyesi
Cami, medrese, mektep ve daha sonra imaret-dârüşşifa ile genişleyecek kadın patronajlı külliye kuruldu.
Üsküdar Mihrimah Sultan Külliyesi
Cami, medrese, han, mektep, hamam ve imaret-tabhâne içeren sahil külliyesi inşa edildi.
Şehzade Mehmed Külliyesi tamamlandı
Cami, medrese, imaret ve servis yapıları Kanûnî’nin oğlu Şehzade Mehmed anısına kuruldu.
Altışar kubbeli matbah ve yemekhane
İmaret müstakil avlu çevresinde matbah, yemekhane, depolar ve helâlardan oluşuyordu.
Haseki imareti tamamlandı
İmaret kapısındaki kitabe yapının 1550’de Kanûnî tarafından yaptırıldığını bildirir.
Süleymaniye Külliyesi kuruldu
Medreseler, dârüşşifa, tıp medresesi, dârülhadis, dârülkurrâ, imaret/dârüzziyâfe, tabhâne, han, hamam ve dükkânlar büyük sistemde birleşti.
Haseki vakfiyesi
Külliyenin vakfiye düzeni sosyal hizmet ve gelir yapısını hukukî olarak sabitledi.
Dârüzziyâfe ve iki fırın
İmaret revaklı avlu çevresinde gelişti; kuzey köşesinde iki fırın ve aydınlık fenerli servis mekânları vardı.
Kervansaray imaret ve tabhânenin altında
Eğimli arazi değerlendirilerek servis yapılarının alt katları kervansaray olarak kullanıldı.
Nurbânû Sultan Atik Vâlide Külliyesi
Cami, medrese, tekke, eğitim yapıları, aşhane, tabhâne, kervansaray, dârüşşifa ve hamam Üsküdar Toptaşı’nda kuruldu.
İmaret üç işlevi birleştirdi
Atik Vâlide imareti aşhane, tabhâne ve kervansaraydan oluşan bütünleşik bir servis kompleksi olarak tasarlandı.
Dârüşşifa sistemi güçlendi
Külliyenin sağlık kurumu da bu yıllarda tamamlanarak sosyal hizmet ağı genişledi.
İlk Yenicami projesinde imaret düşünüldü
İlk inşa evresinde medrese, imaret ve ribâtlar planlandı.
Planlanan imaret yapılmadı
Yenicami’nin ilk programında geçen imaret ve ribâtlar fiziksel olarak gerçekleşmedi.
Sultan Ahmed Külliyesi başladı
Cami, medrese, dârüşşifa ve imaret yapıları Atmeydanı çevresinde büyük selâtin projesi olarak kuruldu.
İmaret yapılarının inşası başladı
Atmeydanı’nın batı ucundaki yemek ve servis yapıları inşa edilmeye başlandı.
Mutfak, fırın, yemekhane, kiler ve tabhâneler tamamlandı
İmaret sistemi yemek üretimi, ekmek, depolama, servis ve konaklama birimlerini içeriyordu.
Yenicami tamamlandı ama imaret programı gerçekleşmedi
Turhan Sultan döneminde cami ve Mısır Çarşısı çevresi tamamlandı; ilk tasarımdaki imaret yapılmadı.
Gülnûş Sultan Yeni Vâlide Külliyesi başladı
Cami, sebil, çeşme, imaret, mektep, çarşı ve diğer birimler Üsküdar iskelesinde kuruldu.
Yeni Vâlide Külliyesi tamamlandı
Külliye hizmete girdi; imaret ana yapı grubundan ayrı olarak deniz kıyısında yer aldı.
Nuruosmaniye Külliyesi inşa edildi
Mahmud I döneminde başlayan, III. Osman döneminde tamamlanan külliye imaret, medrese, kütüphane, han ve dükkânları içerdi.
Nuruosmaniye imareti tamamlandı
Medrese ve imaret kitabeleri 1755 tarihini verir.
Lâleli Külliyesi kuruldu
III. Mustafa cami, imaret, çarşı, dükkânlar, sebil, türbe, medrese, han ve mumhâne içeren külliye yaptırdı.
Cami, medrese, imaret ve şadırvan açıldı
Ana yapı grubu padişahın katıldığı merasimle tamamlanarak hizmete girdi.
Lâleli vakfiyesi
Külliyenin gelir ve hizmet yapısı vakfiye ile düzenlendi.
Büyük İstanbul depremi Fatih Külliyesi’ni vurdu
Külliyenin birçok yapısı ağır hasar gördü; imaret ve kervansaray çevresi de güvenlik ve onarım müdahalelerine konu oldu.
Hamidiye Külliyesi ve imaret-sebil çevresi
I. Abdülhamid Bahçekapı’da geç dönem selâtin hayratı kurdu; külliye imaret ve sebil hizmetleriyle de tanındı.
Mihrişah Vâlide Sultan Külliyesi
Türbe, hazîre, aşhane-imaret, mektep, sebil ve çeşmeler Eyüp’te kuruldu.
Eyüp imaretinin inşası başladı
Mihrişah Sultan imaret, sebil, mektep, türbe ve çeşmelerden oluşan hayratın inşasını başlattı.
Mihrişah Külliyesi tamamlandı
İmaret ve çevresindeki dükkân gelirleri vakıf sistemine bağlandı.
Atik Vâlide servis yapıları askerî kullanıma geçti
İmaret çevresindeki yapıların bazıları Nizâm-ı Cedîd ve askerî ihtiyaçlar kapsamında kışla olarak kullanıldı.
Toptaşı akıl hastanesi dönemi
Külliyenin servis ve sağlık çevresi uzun süre akıl hastanesi olarak kullanıldı.
Beyazıt imaret-kervansaray alanında umumi kütüphane
Kervansarayın ahır bölümünde kurulan umumi kütüphaneye daha sonra imaret-aşhane binası da eklendi.
Tütün atölyesi dönemi
Atik Vâlide servis yapılarının bazı bölümleri tütün işleme/atölye amaçlı kullanıldı.
Yeni Vâlide Külliyesi kapsamlı onarım gördü
Üsküdar’daki külliye modern koruma sürecine girdi.
Fatih kervansaray alt yapısı temizlendi ve onarıldı
İmaret ve tabhânenin altında kalan kervansaray bölümü Vakıflar İdaresi tarafından temizlenip tamir edildi.
Mihrişah İmareti yaşayan sosyal hizmet
VGM Eyüp’te Mihrişah Vâlide Sultan İmareti adıyla günlük 3.500 kişi kapasiteli sıcak yemek hizmeti yürütüyor.