Yeraltı ve Karanlık Edinburgh: Close’lar, Salgınlar, Yoksulluk ve Ölüm

1124Orta çağKesin

St Giles ve Royal Mile omurgası gelişti

Castle’dan Holyrood yönüne uzanan yüksek sırt üzerindeki ana sokak çevresinde yoğun yerleşim büyüdü.

Sonraki close ve wynd ağının temel kentsel omurgasını oluşturdu.

Bugünkü izRoyal Mile / St Giles

12.–13. yüzyıllarOrta çağDönem

Close ve wynd ağı oluştu

High Street’ten dik yamaçlara inen dar parseller ve geçitler balık kılçığı biçimli kent dokusu yarattı.

Bugün ‘yeraltı Edinburgh’ diye algılanan birçok mekânın aslında eski açık sokak kökenini açıklar.

Bugünkü izRoyal Mile closes

Orta ÇağOrta çağDönem

Kuzey vadisinde Nor Loch savunma ve su alanıydı

Castle ile kuzey yaklaşımı arasında bulunan su alanı zamanla kent atıklarıyla kirlenmeye başladı.

Old Town’ın topografik sınırı ile hijyen sorunlarını aynı yerde birleştirir.

Bugünkü izPrinces Street Gardens alanı

15. yüzyılOrta çağDönem

Dar toft ve tenementlar yükseldi

Sınırlı sırt alanında konut ve işyerleri hem geriye hem yukarı doğru büyüdü.

Karanlık, havasız alt kat ve geçitlerin oluşmasının fiziksel temelidir.

Bugünkü izLawnmarket / High Street

1513 sonrasıErken modernDönem

Flodden Wall güçlendirildi

Şehir daha belirgin biçimde savunma duvarları içine alındı.

Yatay genişlemeyi zorlaştırarak yoğunluğun ve dikey büyümenin artmasına katkı sağladı.

Bugünkü izFlodden Wall kalıntıları

Mayıs 1544Erken modernKesin

İngiliz saldırısı Old Town’ı yaktı

Rough Wooing sırasında büyük yangın ve yıkım yaşandı.

Karanlık kent imgesinin yalnız hijyen değil savaş ve tekrar inşa tarihi de olduğunu gösterir.

Bugünkü izOld Town

1562Erken modernYıl düzeyi

Greyfriars mezarlığı oluşturuldu

Şehir merkezindeki defin ihtiyacına yanıt olarak yeni burial ground geliştirildi.

Yoğun nüfus, salgın ve ölüm yönetiminin kent planlamasına etkisini gösterir.

Bugünkü izGreyfriars Kirkyard

16. yüzyıl sonuErken modernDönem

Çok katlı tenement yaşamı yaygınlaştı

Old Town’ın dar parselleri konutları yukarı doğru büyüttü; farklı sınıflar aynı yapıların farklı katlarında yaşayabildi.

‘Karanlık Edinburgh’un’ sınıfsal olarak tek tip olmadığını gösterir.

Bugünkü izOld Town closes

1590’larErken modernDönem

Castlehill cadılık infazlarıyla anıldı

North Berwick davaları ve sonraki cadılık mahkûmiyetleri başkentin karanlık ceza hafızasına girdi.

Doğaüstü turizmin gerçek hukuk ve infaz tarihiyle temas ettiği alanı gösterir.

Bugünkü izCastlehill / Witches’ Well

17. yüzyıl başıErken modernDönem

Close’lar konut, atölye ve ticaret mekânıydı

Dar geçitler yalnız yoksul mahalle değil çok çeşitli ev, dükkân ve meslekleri barındırıyordu.

‘Bütün close’lar sefalet yuvasıydı’ klişesini düzeltir.

Bugünkü izRoyal Mile closes

1630’larErken modernDönem

Mary King close’a adını verdi

Tüccar ve mülk sahibi Mary King’in adı bu sokakla ilişkilendi.

Bir kadın iş insanının adının şehir topografyasında yüzyıllarca yaşamasının nadir örneğidir.

Bugünkü izThe Real Mary King’s Close

1645Erken modernKesin

Edinburgh büyük veba dalgası yaşadı

Şehir ağır salgın yaşarken ölüm, karantina, bakım ve yoksulluk baskısı arttı.

Karanlık Edinburgh anlatısının gerçek salgın temelini oluşturur.

Bugünkü izOld Town / Greyfriars

1645Erken modernYıl düzeyi

Hasta haneler ve hareket kontrolü uygulandı

Salgın sırasında enfekte evlerin ve insanların hareketini sınırlayan tedbirler kullanıldı.

Modern ‘close’ların tamamen duvarla kapatılıp insanların ölüme terk edildiği efsanesinden daha karmaşık salgın yönetimini gösterir.

Bugünkü izOld Town

17. yüzyıl ortasıErken modernDönem

Atık ve su sorunları sürüyordu

Yoğun tenement yaşamında evsel atık, hayvanlar, su temini ve drenaj büyük sorunlar yaratıyordu.

Şehir kokusu ve hastalık algısının maddi temelini açıklar.

Bugünkü izOld Town slopes / closes

1670Erken modernYıl düzeyi

Thomas Weir skandalı

Major Thomas Weir’in suç itirafı ve idamı West Bow’u büyücülük ve hayalet folkloruyla ilişkilendirdi.

Gerçek suçun daha sonra doğaüstü şehir efsanesine dönüşmesinin örneğidir.

Bugünkü izWest Bow / Victoria Street

1679Erken modernKesin

Covenanter mahkûmlar mezarlıkta tutuldu

Bothwell Bridge sonrası büyük bir mahkûm grubu Greyfriars içindeki açık hava alanda hapsedildi.

Mezarlık, siyasi hapis ve ölüm hafızasını aynı mekânda birleştirdi.

Bugünkü izGreyfriars Kirkyard

17. yüzyıl sonuErken modernDönem

Old Town nüfusu dikey ve dar alanlarda yoğunlaştı

Dar sokaklarda konut, iş, han, pazar ve atölye işlevleri üst üste bindi.

Kentin ‘labirent’ ve karanlık hissinin toplumsal kökenini gösterir.

Bugünkü izHigh Street / Cowgate

18. yüzyıl başıErken modernDönem

Nor Loch giderek kirli kentsel sınır oldu

Atık ve drenaj sorunları su alanını sağlıksız bir çevre olarak kötü şöhrete taşıdı.

New Town ve vadi dönüşümünün halk sağlığı gerekçelerinden birini açıklar.

Bugünkü izPrinces Street Gardens alanı

2 Eylül 1724Erken modernGeleneksel tarih

Maggie Dickson’ın hayatta kalan idamı

Grassmarket’ta asılan Margaret Dickson’ın daha sonra yaşadığına dair güçlü tarihsel gelenek şehir folkloruna dönüştü.

Karanlık şehir hafızasının gerçek ceza vakalarını nasıl efsaneleştirdiğini gösterir.

Bugünkü izGrassmarket

7 Eylül 1736Erken modernGün/Ay/Yıl

Kalabalık Old Tolbooth’u bastı

John Porteous hapishaneden çıkarılarak Grassmarket’ta linç edildi.

Old Town’ın dar sokaklarının örgütlü kalabalık hareketi ve ‘halk adaleti’ sahnesine dönüşmesini gösterir.

Bugünkü izSt Giles → Grassmarket

1753–1761Erken modernDönem

Mary King’s Close’ın üstü yeni yapıyla kısmen kapandı

Royal Exchange/bugünkü City Chambers inşası eski close parçalarının üzerini ve çevresini dönüştürdü.

Bugün ‘yeraltında’ görülen sokağın aslında daha eski açık kent seviyesine ait olduğunu gösterir.

Bugünkü izThe Real Mary King’s Close / City Chambers

1759 sonrasıErken modernDönem

Nor Loch kademeli olarak kurutuldu

New Town ve bağlantılar için kuzey vadisinin kullanım biçimi değiştirildi.

Kentin ‘pis gölü’nden park ve ulaşım vadisine uzun dönüşümünü başlattı.

Bugünkü izPrinces Street Gardens / Waverley

1767Erken modernKesin

New Town planı kabul edildi

James Craig’in planlı New Town’ı Old Town’ın sıkışık dokusuna keskin karşıtlık oluşturdu.

Karanlık Old Town imgesinin aynı dönemde ‘aydınlık ve düzenli’ New Town karşısında güçlenmesini sağladı.

Bugünkü izOld Town ↔ New Town

1788Erken modernKesin

South Bridge açıldı

Cowgate vadisini aşan köprü, kemerler altında kapalı hacimler oluşturdu.

Edinburgh’un ünlü vault sisteminin fiziksel temelidir.

Bugünkü izSouth Bridge

1790’larErken modernDönem

Vaultlar depo ve işyeri olarak kullanıldı

Köprü kemerlerindeki odalar başlangıçta tüccar, depo, atölye ve ticari kullanım gördü.

Vaultların baştan ‘yeraltı yoksul mahallesi’ olarak yapılmadığını gösterir.

Bugünkü izSouth Bridge Vaults

19. yüzyıl başıModern dönemDönem

Nem ve su sızıntısı ticari kullanımı zorlaştırdı

Yetersiz su yalıtımı birçok vaultun düzenli iş kullanımını sürdürülemez hâle getirdi.

Mekânların daha düşük statülü ve kayıt dışı kullanımlara kaymasını açıklar.

Bugünkü izSouth Bridge Vaults

19. yüzyıl başıModern dönemDönem

Bazı vaultlarda yoksul ve kayıt dışı kullanım gelişti

Ticari gerileme sonrası bazı mekânların konaklama, içki veya kayıt dışı faaliyetler için kullanıldığına dair tarihsel anlatılar vardır.

‘Yeraltı şehir’ imgesinin gerçek ama parçalı sosyal temelini gösterir.

Bugünkü izSouth Bridge Vaults

1817Modern dönemKesin

Old Tolbooth yıkıldı

High Street’in ünlü hapishanesi kaldırıldı.

Karanlık Edinburgh’un bazı en güçlü mekânlarının fiziksel olarak yok olup yalnız iz ve anlatıyla yaşadığını gösterir.

Bugünkü izHeart of Midlothian işareti

1827–1828Modern dönemDönem

Burke ve Hare cinayetleri

En az 16 kişi öldürülüp bedenleri anatomiye satıldı.

Yoksul pansiyon dünyası, tıp piyasası ve suçun kesiştiği gerçek karanlık tarih katmanıdır.

Bugünkü izWest Port / Surgeons’ Hall

28 Ocak 1829Modern dönemGün/Ay/Yıl

Burke idam edildi

Burke halka açık biçimde asıldı ve bedeni disseksiyona verildi.

Karanlık turizmin en çok anlattığı suç döngüsünü hukukî sonuca bağlar.

Bugünkü izLawnmarket / Anatomical Museum

1830’larModern dönemDönem

Temizlik ve su altyapısı reformları hızlandı

Modern belediye hizmetleri Old Town’ın atık, su ve sokak düzeni sorunlarını kademeli olarak değiştirdi.

‘Pis Old Town’ın’ değişmeden 20. yüzyıla kaldığı fikrini düzeltir.

Bugünkü izOld Town

1840’larModern dönemDönem

Waverley demiryolu gelişti

Eski Nor Loch vadisi demiryolu ve istasyon altyapısıyla büyük ölçüde yeniden şekillendi.

Doğal/atık su vadisinin modern ulaşım koridoruna dönüşmesini tamamladı.

Bugünkü izWaverley Station

1856Modern dönemKesin

Cockburn Street açıldı

Waverley’den High Street’e yeni yol açılırken eski yapı dokusunun bir bölümü kesildi.

Turistin ‘çok eski’ sandığı Old Town’ın önemli Viktorya yeniden düzenlemeleri taşıdığını gösterir.

Bugünkü izCockburn Street

1867Modern dönemYıl düzeyi

City Improvement Act

Aşırı kalabalık ve sağlıksız mahallelerde yıkım, yol açma ve yeniden inşa hızlandı.

Halk sağlığının iyileşmesi ile tarihî/yoksul mahallelerin kaybı arasındaki gerilimi gösterir.

Bugünkü izOld Town

1872Modern dönemYıl düzeyi

Greyfriars Bobby heykeli dikildi

Sadık köpek Bobby’nin hikâyesi mezarlık çevresinde anıtlaştırıldı.

Ölüm mekânının aynı zamanda duygusal ve turistik şehir hafızasına dönüşmesini gösterir.

Bugünkü izGreyfriars Bobby / Kirkyard

1880’lerModern dönemDönem

Old Town karanlık geçmiş olarak yeniden keşfedildi

Restorasyon, antikacılık, edebiyat ve turizm close, suç ve mezarlık hikâyelerini popülerleştirdi.

Modern ‘Dark Edinburgh’ markasının 19. yüzyıl köklerini gösterir.

Bugünkü izOld Town

5 Ocak 1886Modern dönemGün/Ay/Yıl

Jekyll and Hyde yayımlandı

Stevenson’ın çift kimlik romanı Londra’da geçse de Edinburgh’un saygın/karanlık ikiliğiyle sonraki yorumlarda sık bağlandı.

Şehir mimarisi ile psikolojik gotik arasında kurulan güçlü kültürel bağlantıyı gösterir.

Bugünkü izOld Town / New Town karşıtlığı

1894Modern dönemKesin

Witches’ Well tasarlandı

Castlehill’de cadılık suçlamalarıyla öldürülenleri anan çeşme yapıldı.

Erken modern ceza tarihinin modern anıt ve karanlık turizm katmanına dönüşmesini gösterir.

Bugünkü izWitches’ Well

20. yüzyıl başıModern dönemDönem

Bazı eski vault ve close alanları gündelik hafızadan uzaklaştı

Kentsel yenilemeler sonrası kapalı alt seviyeler çoğu sakin için görünmez hâle geldi.

Sonraki ‘yeniden keşif’ anlatısının zeminini oluşturdu.

Bugünkü izSouth Bridge / City Chambers altı

20. yüzyılModern dönemDönem

Eski ceza ve yoksulluk mekânları turistik geçmişe dönüştü

Şehir merkezi daha çok ticaret, kültür ve ziyaretçi işlevleri kazanırken tarihî karanlık alanlar hikâyeleştirildi.

Yaşanan sefalet ile tüketilen tarih arasındaki zaman mesafesini gösterir.

Bugünkü izOld Town

1970’lerYakın dönemDönem

Old Town koruma ilgisi büyüdü

Modern yıkım baskısına karşı tarihî sokak dokusu ve yapılar daha sistematik korunmaya başladı.

Karanlık tarih mekânlarının yok olmadan araştırılabilmesini sağladı.

Bugünkü izOld Town

1980’lerYakın dönemDönem

South Bridge altındaki kapalı alanlara ilgi yeniden arttı

Araştırmacılar ve girişimciler kapalı kemer alanlarını temizleyip belgelemeye başladı.

Bugünkü vault turlarının fiziksel ve arkeolojik temelini oluşturdu.

Bugünkü izSouth Bridge Vaults

1990’larYakın dönemDönem

Hayalet ve yeraltı turları büyüdü

Vaultlar, Greyfriars, cadılık ve close hikâyeleri ziyaretçi ekonomisinin önemli parçasına dönüştü.

Tarihsel mekânların eğlence, folklor ve eğitim arasında nasıl yeniden paketlendiğini gösterir.

Bugünkü izOld Town / South Bridge / Greyfriars

1995Yakın dönemKesin

Old and New Towns UNESCO listesine girdi

Old Town’ın organik sokak dokusu New Town ile birlikte küresel miras olarak tanındı.

Close ve çok seviyeli şehir dokusunun yalnız ‘karanlık turizm’ değil ciddi şehircilik mirası olduğunu vurgular.

Bugünkü izOld Town World Heritage Site

2003GünümüzYıl düzeyi

The Real Mary King’s Close ziyaretçi deneyimi açıldı

City Chambers altındaki korunmuş close bölümleri yorumlu ziyaretlere açıldı.

‘Yeraltı şehir’ merakını tarihsel gündelik yaşam anlatısıyla buluşturdu.

Bugünkü izThe Real Mary King’s Close

2010’larGünümüzDönem

Veba ve hayalet hikâyeleri daha eleştirel anlatılmaya başladı

Kurumsal ve akademik anlatılar close’ların topluca mühürlenip sakinlerinin ölüme terk edildiği gibi popüler efsaneleri ayırmaya yöneldi.

Dark tourism içinde kaynak eleştirisinin önemini gösterir.

Bugünkü izMary King’s Close / Old Town tours

2020’lerGünümüzDönem

Karanlık tarih etik açıdan yeniden yorumlandı

Cadılık, yoksulluk, salgın ve cinayet anlatılarında yalnız korku değil gerçek insanların yaşam koşulları ve kurumsal sorumluluk öne çıktı.

Korku turizmini sosyal tarihle dengelemeyi sağlar.

Bugünkü izEdinburgh museums / heritage sites

2026GünümüzYıl düzeyi

Çok katmanlı Edinburgh okunmaya devam ediyor

Close, vault, mezarlık, köprü ve eski hapishane izleri aynı merkezde ziyaret edilebilir durumda.

Edinburgh’un ‘şehir altında şehir’ hissinin tek bir yeraltı kentinden değil yüzyıllarca üst üste binen seviyelerden doğduğunu gösterir.

Bugünkü izOld Town