Genel çerçeve
Bu dosya, Ukrayna tarihini yalnızca modern savaşlar üzerinden değil; erken devletleşme, din değişimi, Kazak siyaseti, imparatorluk çağları, Sovyet dönemi, bağımsızlık ve Avrupa yönelimi birlikte ele alarak anlatır. Amaç, çok geniş ve katmanlı bir geçmişi başlangıç seviyesinde bile takip edilebilir bir kronolojiye dönüştürmektir.
Kyiv’in geleneksel kuruluş tarihi
Kyiv’in geleneksel kuruluş yılı 482 olarak kabul edilir; arkeoloji ise şehrin 6. veya 7. yüzyılda şekillendiğini gösterir.
Doğu Slav yerleşimleri güçlenir
Orta Dinyeper havzasında Doğu Slav topluluklarının yerleşik çekirdeği belirginleşti.
Bozkırda Hazar etkisi
Ukrayna bozkırının önemli kısmı Hazar Kağanlığı’nın ticaret ve vergi ağlarına bağlandı.
Rusların Konstantinopolis akını
Kuzeyden gelen Rus güçleri Bizans başkentine sefer düzenledi.
Oleg Kyiv’i merkez yapar
Novgorod çevresinden gelen Oleg, Kyiv’i ele geçirip siyasal merkez haline getirdi.
Volodimir Hristiyanlığı kabul eder
Prens Volodimir döneminde Bizans etkisiyle Hristiyanlık resmî din olarak benimsendi.
Yaroslav dönemi başlar
Yaroslav Mudrıy yönetimi altında devlet kurumsallaşma sürecini hızlandırdı.
Ayasofya Katedrali ve Kyiv’in yükselişi
Kyiv’de büyük dinî ve kamusal yapılar yükseldi; yazı ve hukuk kültürü güçlendi.
Yaroslav’ın ölümü ve parçalanma
Yaroslav’ın ölümünden sonra hanedan rekabeti arttı ve bölgesel prenslikler güçlendi.
Liubech Kurultayı
Rurik hanedanı prensleri iç savaşı azaltmak için toplanıp toprak paylaşımını netleştirmeye çalıştı.
Volodimir Monomah Kyiv’de
Monomah, ayaklanmalar sonrası Kyiv tahtına çağrıldı ve düzen sağlamaya çalıştı.
"Ukraina" adının erken yazılı kaydı
1187 tarihli yıllıkta "Ukraina" kelimesi, sıkça ilk yazılı kullanım örneği olarak anılır.
Kalka Nehri Savaşı
Moğol güçleri, Rus ve bozkır ittifakını Kalka’da yendi.
Moğollar Kyiv’i alır
Batu Han kuvvetleri Kyiv’i ele geçirip büyük yıkıma yol açtı.
Danylo taç giyer
Galiçya-Volhinya hükümdarı Danylo Romanovych, kral unvanı aldı.
Galiçya-Volhinya mirası krizi
Hanedan çizgisinin zayıflaması bölgeyi Polonya ve Litvanya rekabetine açtı.
Mavi Sular Savaşı
Litvanya kuvvetleri Altın Orda etkisini zayıflatarak güneybatıdaki denetimini genişletti.
Krewo Birliği
Litvanya ile Polonya hanedan bağı kuruldu.
Grunwald sonrası denge
Polonya-Litvanya zaferi, Doğu Avrupa güç dengesini yeniden şekillendirdi.
Kırım Hanlığı kurulur
Kırım’da ayrı bir hanlık ortaya çıktı.
Osmanlı-Kırım bağı
Osmanlılar Kırım sahillerindeki Ceneviz kolonilerini alıp hanlık üzerinde nüfuz kurdu.
Kazaklara dair erken kayıt
"Kazak" adı bu dönemde yazılı kaynaklarda görünür hale geldi.
Lublin Birliği
Polonya ile Litvanya daha sıkı birleşti; birçok Ukrayna toprağı Polonya tacına bağlandı.
Lviv Kardeşlik Okulu
Ortodoks kardeşlik hareketi eğitim alanında kurumsal adımlar attı.
Brest Birliği
Bir grup piskopos Roma ile birlik kurdu; Ukrayna Yunan Katolik geleneğinin temeli atıldı.
Kyiv Kardeşlik Okulu
Kyiv’de eğitim ve yazı kültürünü destekleyen önemli bir kurum kuruldu.
Ortodoks hiyerarşi yenilenir
Kudüs Patriği Theophanes, Kyiv metropolitliği ve piskoposlukları yeniden tesis etti.
Kyiv-Mohyla Koleji
Petro Mohyla’nın desteğiyle yüksek öğretim kurumu ortaya çıktı.
Hmelnıtski Ayaklanması
Bohdan Hmelnıtski önderliğinde Leh yönetimine karşı büyük Kazak isyanı başladı.
Zboriv düzeni
Ayaklanma sonrası Kazak özerkliğini tanıyan geçici düzenlemeler yapıldı.
Pereiaslav anlaşması
Hmelnıtski, Moskova ile bağlılık ve koruma ilişkisi kuran bir anlaşma sürecine girdi.
Hadiach Antlaşması
Hetman Ivan Vyhovsky, Polonya-Litvanya ile yeni bir federatif model kurmaya çalıştı.
Andrusovo Ateşkesi
Moskova ile Lehistan, Ukrayna topraklarını Dinyeper boyunca fiilen paylaştı.
Ebedî Barış
Kyiv’in de Moskova egemenlik alanında kalmasını kabul eden yeni düzen kuruldu.
Mazepa İsveç’le birleşir
Hetman Ivan Mazepa, Büyük Kuzey Savaşı sırasında İsveç kralı XII. Karl ile ittifaka yöneldi.
Poltava Savaşı
Rusya, İsveç ve Mazepa ittifakını yendi.
Pylyp Orlyk anayasası
Sürgündeki Kazak çevresi, Orlyk adına anayasal nitelikte bir belge hazırladı.
Yeni Sıç’ın kuruluşu
Zaporojya Kazakları yeniden örgütlenerek Yeni Sıç merkezini kurdu.
Hetmanlık kaldırılır
Rus yönetimi hetman makamını ilga etti.
Lehistan’ın ilk paylaşımı
Habsburglar Galiçya’yı aldı.
Zaporojya Sıcı dağıtılır
II. Katerina yönetimi Kazak merkezini ortadan kaldırdı.
Kırım ilhak edilir
Rus İmparatorluğu Kırım Hanlığı’nı ilhak etti.
Lehistan’ın ikinci paylaşımı
Sağ Yaka Ukrayna’nın büyük kısmı Rus İmparatorluğu’na geçti.
Lehistan’ın üçüncü paylaşımı
Lehistan-Litvanya devleti ortadan kalktı.
Harkiv Üniversitesi açılır
İmparatorluk dönemi Ukrayna’sında önemli bir üniversite kuruldu.
Şevçenko’nun Kobzar’ı
Taras Şevçenko’nun şiir kitabı yayımlandı.
Aziz Kiril ve Metodiy Kardeşliği
Aydınlar, Slav halkları ve Ukrayna’nın geleceği üzerine gizli bir çevre oluşturdu.
Serfliğin kaldırılması
Rus İmparatorluğu serfliği resmen kaldırdı.
Valuev Genelgesi
Ukraynaca yayımlar ciddi kısıtlamalara uğradı.
Ems Ukazı
Ukraynaca yayın ve kamusal kullanım üzerindeki sınırlamalar genişletildi.
Radikal Parti kurulur
Galiçya’da modern kitle siyasetine açık ilk Ukrayna partilerinden biri kuruldu.
1905 Devrimi ve görece açılım
İmparatorluk krizinin ardından bazı kültürel yasaklar gevşetildi.
Birinci Dünya Savaşı başlar
Ukrayna toprakları Rus ve Avusturya-Macaristan cephelerinin kesişim alanına dönüştü.
Merkez Rada kurulur
Şubat Devrimi sonrasında Kyiv’de Ukrayna Merkez Radası oluştu.
Ukrayna Halk Cumhuriyeti ilan edilir
Merkez Rada, Ukrayna Halk Cumhuriyeti’ni ilan etti.
Bağımsızlık ilanı
Dördüncü Evrensel ile Ukrayna’nın tam bağımsızlığı duyuruldu.
Skoropadskıy Hetmanlığı
Pavlo Skoropadskıy Alman desteğiyle hetman olarak iktidara geldi.
Batı Ukrayna Halk Cumhuriyeti
Lviv merkezli yeni devlet oluşumu ortaya çıktı.
Birlik Yasası
Doğu ve Batı Ukrayna cumhuriyetleri birleşme iradesi ilan etti.
Varşova ittifakı ve savaş
Petlyura, Polonya ile Sovyetlere karşı askeri işbirliğine girdi.
Riga Barışı
Polonya-Sovyet savaşı sonrasında Ukrayna toprakları yeniden bölündü.
Ukrayna SSCB’ye katılır
Ukrayna Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti, SSCB’nin kurucu cumhuriyetlerinden biri oldu.
Ukraynalaştırma dönemi
Korenizatsiya politikasıyla yerel dil ve kadrolara kısmi destek verildi.
Kolektivizasyon baskısı artar
İlk Beş Yıllık Plan ile kırsal hayat sert biçimde dönüştürülmeye başlandı.
Holodomor
Stalin dönemi politikaları sonucu milyonların etkilendiği büyük kıtlık yaşandı.
Başkent yeniden Kyiv olur
Sovyet Ukrayna’nın başkenti Harkiv’den Kyiv’e taşındı.
Büyük Tasfiye
Aydınlar, parti kadroları ve sıradan yurttaşlar yoğun devlet terörüyle karşılaştı.
Batı Ukrayna Sovyetlere katılır
Molotov-Ribbentrop düzeni sonrası doğu Polonya’daki Ukrayna toprakları SSCB’ye bağlandı.
Nazi işgali başlar
Almanya’nın Sovyetler Birliği’ne saldırısıyla Ukrayna büyük işgal alanına dönüştü.
Babyn Yar katliamı
Kyiv yakınındaki Babyn Yar’da çoğu Yahudi on binlerce insan öldürüldü.
UPA sahneye çıkar
Ukrayna İsyan Ordusu, işgal ve iktidar boşluğu ortamında silahlı güç olarak belirdi.
Kırım Tatarlarının sürgünü
Sovyet yönetimi Kırım Tatarlarını topluca Orta Asya’ya sürgün etti.
Ukrayna BM’ye kurucu üye olur
Ukrayna SSC ve Belarus SSC, SSCB’den ayrı sandalyelerle BM’de yer aldı.
Savaş sonrası kıtlık
Kuraklık, yıkım ve devlet politikaları yeni bir gıda krizine yol açtı.
Kırım Ukrayna SSC’ye devredilir
Kırım oblastı Rusya SFSC’den Ukrayna SSC’ye bağlandı.
Dissident hareket görünürleşir
Ukrayna’da kültürel özgürlük ve insan hakları talepleri yeni kuşağın sesi oldu.
Yeniden baskı dalgası
Ukraynalı aydın ve aktivistlere karşı sert operasyonlar yapıldı.
Çernobil faciası
Pripyat yakınındaki nükleer santralde büyük kaza yaşandı.
Rukh hareketi doğar
Ukrayna Halk Hareketi, geç Sovyet dönemde kitlesel siyasal platform haline geldi.
Devlet Egemenliği Bildirgesi
Ukrayna parlamentosu egemenlik bildirisini kabul etti.
Bağımsızlık ilanı
Moskova’daki darbe girişimi sonrasında Ukrayna bağımsızlığını ilan etti.
Referandum ve Kravçuk
Halk bağımsızlığı büyük çoğunlukla onayladı; Leonid Kravçuk devlet başkanı seçildi.
Budapeşte Memorandumu
Ukrayna nükleer silahlardan vazgeçerken güvenlik güvenceleri aldı.
Anayasa kabul edilir
28 Haziran’da yeni Ukrayna Anayasası yürürlüğe girdi.
Turuncu Devrim
Tartışmalı seçim sonrası kitlesel protestolar yeni oylama ve siyasi değişim getirdi.
Bükreş NATO zirvesi
Ukrayna’nın gelecekte NATO üyesi olacağı yönünde siyasi ifade yer aldı; fakat takvim çıkmadı.
Yanukoviç iktidarı
Viktor Yanukoviç cumhurbaşkanı seçildi.
Euromaidan başlar
AB anlaşmasının askıya alınması kararı üzerine protestolar Kyiv’de başladı.
Onur Devrimi ve iktidar değişimi
Şiddetli çatışmalar sonrası Yanukoviç ülkeden ayrıldı; parlamento yeni düzen kurdu.
Kırım’ın ilhakı
Rusya Kırım’ı kontrol altına alıp ilhak etti.
Donbas savaşı
Donetsk ve Luhansk çevresinde Rusya destekli ayrılıkçı çatışma dönemi başladı.
Poroşenko dönemi
Petro Poroşenko cumhurbaşkanı seçildi.
Minsk II
Ateşkes ve siyasi çözüm amaçlı yeni anlaşma imzalandı.
AB Ortaklık Anlaşması ve vizesiz rejim
Ukrayna ile AB ilişkileri kurumsal olarak derinleşti; Schengen’e kısa süreli vizesiz seyahat başladı.
Zelenskıy seçilir
Volodimir Zelenskıy cumhurbaşkanlığı seçimini kazandı.
Tam kapsamlı Rus işgali
Rusya, Ukrayna’ya çok cepheli büyük ölçekli saldırı başlattı.
AB aday ülke statüsü
Avrupa Konseyi, Ukrayna’ya aday ülke statüsü verdi.
Herson’un kurtarılması
Ukrayna ordusu Herson kentini geri aldı.
AB üyelik müzakereleri açılır
AB, Ukrayna ile katılım müzakerelerini resmen başlattı.
Savaş, dayanıklılık ve yeniden kurma arayışı
Rusya-Ukrayna savaşı sürerken Ukrayna hem savunma hem de yeniden inşa kapasitesini geliştirmeye çalıştı.