Genel çerçeve
Bu kronoloji ekonomik krizleri yalnızca tarih ve isim listesi olarak değil, mekanizma mantığıyla anlatır. Her kırılımda mümkün olduğunca neyin bozulduğu gösterilir: borç mu arttı, para mı değer kaybetti, banka mı çöktü, kur mu savunulamadı, gıda mı kıtlaştı, enerji mi pahalandı, yoksa beklentiler mi çöktü? Böylece yeni başlayan biri, Lale Çılgınlığı ile 2008 krizinin aynı olmadığını ama ikisinde de güven ve fiyat beklentisinin belirleyici olduğunu görebilir.
MÖ 18. yüzyılAntik çağDönem
Mezopotamya borç afları
Bazı krallar, aşırı borçlanma ve köleleşme riskine karşı borç silme kararları aldı.
Ekonomik krizlerin en eski biçimlerinden biri, üretici halkın borç yükü altında ezilmesidir.
MÖ 6. yüzyılAntik çağDönem
Atina borç krizi ve Solon
Solon, borç köleliğini sınırlayan düzenlemeler yaptı.
Kriz çözümü bazen para basmak değil, toplumsal sözleşmeyi yeniden kurmaktır.
MÖ 4. yüzyılAntik çağDönem
Tapınak ve saray kredileri
Akdeniz’de tapınaklar ve zengin aileler borç verme merkezi gibi çalıştı.
Finans sistemi kurumsallaşmadığında kriz kişisel borç ve güven ilişkileri üzerinden patlar.
MS 33Tarih aralığıTarih etiketi
Roma kredi sıkışması
Roma’da arazi fiyatı, borç tahsili ve nakit darlığı ciddi kredi sorununa yol açtı.
İmparatorluk bile likidite sıkışması yaşayabilir; para piyasası durunca ticaret yavaşlar.
3. yüzyılGeç antikDönem
Roma para değer kaybı
Roma sikkelerindeki gümüş oranı düşürüldü ve fiyat istikrarı bozuldu.
Para değerinin zayıflaması, maaş, vergi ve asker ödemelerini doğrudan etkiledi.
7. yüzyılOrta çağDönem
Bizans altın düzeni
Bizans solidusu uzun süre güvenilir para olarak kaldı.
Krizleri anlamak için sağlam para örneklerini de görmek gerekir: güvenilir sikke ticareti kolaylaştırır.
8. -9. yüzyılOrta çağDönem
Abbasi ticaret ve kredi ağları
Bağdat merkezli ticarette havale ve ortaklık benzeri araçlar gelişti.
Geniş ticaret ağları krizlere açık olduğu kadar krizleri dağıtacak finans araçları da üretir.
11. yüzyılOrta çağDönem
Song Çininde kâğıt para
Çin’de kâğıt para ve devlet garantisi yaygınlaştı.
Kâğıt para güvene dayanır; aşırı basım olursa kriz de kâğıt üzerinden büyür.
12. yüzyılOrta çağDönem
Haçlı seferleri finansmanı
Avrupa’da krallar ve şövalyeler seferler için borçlandı.
Savaş finansmanı, borç ve vergi sistemlerini zorlayarak kriz yaratabilir.
13. yüzyılOrta çağDönem
İtalyan banker ağları
Floransa, Siena ve Venedik bankerleri Avrupa saraylarına kredi verdi.
Devlet borcu geri ödenmezse kriz sadece sarayı değil bankerleri ve ticareti de vurur.
1294Orta çağYıl
Fransa ve İngiltere savaş maliyeti
Uzun savaş hazırlıkları Avrupa’da vergi ve kredi baskısını artırdı.
Siyasi rekabet finansal sistemi zorlayan ana sebeplerden biridir.
1294-1296Orta çağAralık
Riccardi bankerlerinin çöküşü
İngiliz kraliyetine kredi veren İtalyan banker ağı büyük zarar gördü.
Devlete borç vermek güvenli görünse de savaş ve temerrüt riski taşır.
1340’larOrta çağTarih etiketi
Bardi ve Peruzzi iflasları
İngiltere Kralı III. Edward’ın borçlarını ödeyememesi Floransalı büyük bankerleri sarstı.
Devlet temerrüdü, erken finans tarihinin en büyük kriz mekanizmalarından biridir.
1347-1351Orta çağAralık
Kara Ölüm ekonomik şoku
Veba nüfusu azalttı, işgücü kıtlığı ve ücret baskısı yarattı.
Kriz sadece finansal panik değildir; salgın üretim ve fiyatları da altüst eder.
15. yüzyılOrta çağDönem
Gümüş kıtlığı
Avrupa’da değerli maden arzı daralınca ticaret ve ödeme sistemi zorlandı.
Para arzı yetersizliği de kriz yaratabilir; çok para kadar az para da sorunludur.
1492 sonrasıOrta çağTarih etiketi
Amerika gümüşünün gelişi
Yeni Dünya gümüşü Avrupa para sistemine aktı.
Maden bolluğu ticareti büyütürken uzun vadede enflasyon baskısı doğurdu.
16. yüzyılErken modernDönem
Fiyat Devrimi
Avrupa’da gümüş bolluğu ve nüfus artışı fiyatları yükseltti.
Sabit gelirli halk için hayat pahalandı; enflasyonun toplumsal etkisi belirginleşti.
1557Erken modernYıl
İspanya Habsburg temerrüdü
II. Felipe döneminde İspanya borç ödemelerini askıya aldı.
Amerika gümüşüne sahip olmak bile kötü maliye yönetimini otomatik çözmez.
1575Erken modernYıl
İspanya’nın yeni borç krizi
İspanyol devleti alacaklılarla yeniden anlaşmak zorunda kaldı.
Devletin kredi itibarı bozulduğunda savaş makinesi de yavaşlar.
1596Erken modernYıl
İspanya temerrüdünün tekrarı
İspanya bir kez daha borç ödemelerinde zorlandı.
Tekrarlayan temerrüt, finansal güvenin uzun süreli zarar görmesine yol açar.
1618-1648Erken modernAralık
Otuz Yıl Savaşı mali yıkımı
Avrupa’da savaş, nüfus kaybı, vergi artışı ve ticaret bozulması yarattı.
Savaş ekonomisi, para ve gıda piyasasını birlikte krize sokar.
1630’larErken modernTarih etiketi
Lale çılgınlığı
Hollanda’da bazı lale soğanlarının fiyatı aşırı yükselip sonra çöktü.
Spekülasyon, gerçek kullanım değerinden kopan fiyatların nasıl balona dönüşebileceğini gösterir.
1640Erken modernYıl
İngiliz kraliyet mali krizi
I. Charles’ın mali sorunları Parlamento ile çatışmayı derinleştirdi.
Vergi ve borç krizi siyasi rejim krizine dönüşebilir.
1672Erken modernYıl
Rampjaar ve Hollanda şoku
Hollanda savaş baskısı, işgal tehdidi ve ticaret daralması yaşadı.
Küresel ticaret merkezi bile jeopolitik riskle hızla sarsılabilir.
1696Erken modernYıl
İngiltere yeniden sikke basımı
Bozuk ve kırpılmış sikkeler nedeniyle para reformu yapıldı.
Paranın fiziksel güvenilirliği, modern öncesi ekonomide temel güven meselesiydi.
1716Erken modernYıl
John Law ve Banque Générale
Fransa’da kâğıt para ve devlet borcu dönüşümü için banka kuruldu.
Finansal yenilik iyi tasarlanmazsa güven yerine spekülasyon üretir.
1720Erken modernYıl
Mississippi Balonu
Fransa’da Mississippi Company hisseleri aşırı şişti ve çöktü.
Kâğıt para, şirket hissesi ve devlet borcu tek sistemde bağlanınca kriz çok büyük oldu.
1720Erken modernYıl
South Sea Bubble
İngiltere’de South Sea Company hisseleri spekülasyonla yükselip çöktü.
Borç dönüştürme vaadi, imparatorluk ticareti hayaliyle birleşince yatırımcıları sürükledi.
1763Erken modernYıl
Amsterdam kredi krizi
Yedi Yıl Savaşı sonrası ticari senet piyasasında güven kırıldı.
Erken modern finans sistemi, senet zinciri kırılınca panik yaşayabiliyordu.
1772Erken modernYıl
Britanya kredi krizi
Londra ve İskoçya’daki bankacılık bağlantıları sarsıldı.
Kredi zinciri bir merkezde kopunca Atlantik ticaretine kadar yayılabilir.
1788-1789Erken modernAralık
Fransa mali krizi
Kraliyet borcu ve vergi adaletsizliği Fransız Devrimi’nin arka planını oluşturdu.
Bütçe krizi bazen rejim değişikliğinin ateşleyicisidir.
1792Erken modernYıl
ABD’nin ilk piyasa paniği
Yeni kurulan ABD’de menkul kıymet spekülasyonu panik yarattı.
Merkez bankası benzeri müdahale ve piyasa güveni erken dönemde bile belirleyiciydi.
1797Erken modernYıl
Britanya altın ödemelerini askıya aldı
Savaş baskısı altında Bank of England altın karşılığı ödeme yapmayı durdurdu.
Kriz zamanında para rejimi esnetilebilir; güven devlet gücüyle korunmaya çalışılır.
1819Modern dönemYıl
ABD Panik Krizi
Arazi spekülasyonu, kredi daralması ve pamuk fiyatlarındaki düşüş ABD’de krize yol açtı.
Kriz çiftçiyi, bankayı ve emtia fiyatını aynı anda vurabilir.
1825Modern dönemYıl
Latin Amerika tahvil balonu
Londra’da Latin Amerika maden ve devlet tahvillerine aşırı yatırım çöktü.
Uzak ülke hikâyeleri yatırımcıyı çekebilir; bilgi eksikliği balonu büyütür.
1837Modern dönemYıl
ABD bankacılık paniği
Spekülatif arazi alımı, kredi daralması ve banka iflasları uzun durgunluk yarattı.
Kredi bolluğu ile ani sıkılaşma arasındaki geçiş krizlerin klasik döngüsüdür.
1845-1849Modern dönemAralık
İrlanda Patates Kıtlığı
Patates hastalığı, yoksulluk ve piyasa yapısı birleşerek felakete dönüştü.
Ekonomik kriz bazen bir gıda ürününe aşırı bağımlılıktan doğar.
1847Modern dönemYıl
Britanya demiryolu balonu
Demiryolu hisselerine aşırı yatırım sonrasında piyasa düzeldi ve kriz yaşandı.
Altyapı yatırımı gerçek olsa bile fiyat aşırı şişebilir.
1857Modern dönemYıl
Küresel ticaret paniği
ABD’de başlayan panik Avrupa ve Asya ticaretini etkiledi.
Telgraf, demiryolu ve ticaret ağları krizlerin yayılma hızını artırdı.
1866Modern dönemYıl
Overend Gurney çöküşü
Londra’da büyük iskonto kuruluşunun iflası bankacılık paniği yarattı.
Gölge bankacılık benzeri kurumlar denetim dışı büyürse sistemik risk doğar.
1873Modern dönemYıl
Viyana borsa çöküşü
Kıta Avrupa’sında demiryolu ve emlak spekülasyonu çöktü.
Uzun Depresyon’un sembol başlangıçlarından biri oldu.
1873-1896Modern dönemAralık
Uzun Depresyon
Sanayi ekonomilerinde fiyat düşüşü, iflaslar ve işsizlik dalgaları yaşandı.
Deflasyon, borçluların yükünü artırarak krizi uzatabilir.
1890Modern dönemYıl
Baring Krizi
Arjantin borçlarına aşırı maruz kalan Baring Brothers zor duruma düştü.
Bir ülke borç krizi Londra bankacılığını sarsabilecek kadar bağlantılıydı.
1893Modern dönemYıl
ABD Panik Krizi
Demiryolu iflasları, gümüş tartışması ve banka paniği ABD ekonomisini vurdu.
Altyapı borcu ve para standardı tartışması birlikte kriz doğurdu.
1907Modern dönemYıl
Panik ve banka hücumları
New York trust şirketleri etrafında başlayan panik bankacılık sistemini sarstı.
Bu kriz, ABD Merkez Bankası’nın kurulmasına giden yolu açtı.
1914Modern dönemYıl
Savaş ve borsa kapanmaları
I. Dünya Savaşı başlayınca birçok borsa kapandı.
Savaş, piyasaları tek günde uluslararası ödeme krizine sokabilir.
1918-1921Modern dönemAralık
Savaş sonrası enflasyon ve durgunluk
Savaş ekonomisinden barış ekonomisine geçiş fiyat ve işsizlik sorunları yarattı.
Demobilizasyon, yani ordudan dönen milyonlar, işgücü piyasasını sarsar.
1920-1921Modern dönemAralık
ABD sert resesyonu
Savaş sonrası talep düşüşü ve para sıkılaşması derin daralma yarattı.
Fiyat düşüşü hızlı olursa borçlu işletmeler zorlanır.
1923Modern dönemYıl
Almanya hiper enflasyonu
Savaş tazminatı, para basımı ve güven kaybı markı çökertti.
İnsanlar maaşını alınca hemen ekmek almaya koşuyordu; para günlük güven aracı olmaktan çıktı.
1924Modern dönemYıl
Dawes Planı
Almanya’nın borç ödemeleri yeniden düzenlendi.
Uluslararası borç zinciri geçici olarak istikrara kavuştu.
1929Modern dönemYıl
Wall Street çöküşü
ABD borsasında hisse fiyatları sert düştü.
Kaldıraçlı hisse alımı ve aşırı iyimserlik Büyük Buhran’ın simge başlangıcı oldu.
1930Modern dönemYıl
Smoot-Hawley Tarifesi
ABD ithalat vergilerini artırdı.
Korumacılık misillemeleri dünya ticaretini daraltarak krizi derinleştirdi.
1930-1931Modern dönemAralık
ABD banka panikleri
Yerel banka iflasları güveni azalttı ve mevduat sahipleri paralarını çekmeye koştu.
Bankalar kredi veremez hale gelince sıradan işletmeler ve çiftçiler de krize girdi.
1931Modern dönemYıl
Avusturya Creditanstalt krizi
Büyük banka Creditanstalt’ın zayıflığı Avrupa’da paniğe yol açtı.
Bir bankanın bilançosu kıta çapında güven meselesine dönüşebilir.
1931Modern dönemYıl
Britanya altın standardından çıktı
Sterlin altına bağlılığını bıraktı.
Altın standardı, kriz sırasında ülkelerin para politikasını kilitleyebiliyordu.
1932Modern dönemYıl
Dünya ticaretinin çöküşü
Küresel ticaret Büyük Buhran’da sert daraldı.
Kriz artık sadece borsa değil, liman, fabrika ve tarla kriziydi.
1933Modern dönemYıl
ABD banka tatili
Roosevelt bankaları geçici kapatıp güveni yeniden kurmaya çalıştı.
Banka hücumunu durdurmak için bazen sistemi kısa süreliğine dondurmak gerekir.
1933Modern dönemYıl
Glass-Steagall düzenlemesi
ABD’de ticari bankacılık ve yatırım bankacılığı ayrıldı.
Kriz sonrası finansın riskli alanlarıyla mevduat bankacılığı ayrıştırılmaya çalışıldı.
1934Modern dönemYıl
FDIC mevduat sigortası
ABD’de mevduat sigortası kalıcı güven aracı oldu.
Sıradan tasarruf sahibi bankaya koşmak yerine sigortaya güvenebildi.
1936Modern dönemYıl
Keynes ve talep yönetimi
Keynes, krizlerde devlet harcamasının talebi destekleyebileceğini savundu.
Ekonomik kriz çözümünde bütçe politikası merkezî tartışma haline geldi.
1937-1938Modern dönemAralık
ABD yeniden durgunluk
Erken sıkılaşma toparlanmayı zayıflattı.
Krizden çıkarken desteği erken çekmek ekonomiyi tekrar düşürebilir.
1944Modern dönemYıl
Bretton Woods sistemi
IMF ve Dünya Bankası’nın temelleri atıldı.
Amaç, 1930’lardaki gibi rekabetçi devalüasyon ve ticaret çöküşünü önlemekti.
1945-1946Modern dönemAralık
Savaş sonrası küresel durgunluk
Savaş üretiminden sivil ekonomiye geçiş dünya genelinde sarsıntı yarattı.
Krizler bazen yıkımdan değil, büyük dönüşümden doğar.
1947Yakın dönemYıl
Marshall Planı
ABD, Avrupa’nın toparlanmasına büyük finansman sağladı.
Krizden çıkışta dış yardım, üretim kapasitesi ve siyasi istikrar birlikte çalıştı.
1956Yakın dönemYıl
Süveyş krizi ve sterlin baskısı
Mısır-Süveyş gerilimi Britanya’nın para ve dış politika gücünü zorladı.
Jeopolitik krizler döviz rezervlerini ve para itibarını hızla etkileyebilir.
1960’larYakın dönemTarih etiketi
Eurodolar piyasası
ABD dışındaki dolar mevduatları büyüdü.
Dolar, ABD sınırları dışında da küresel kredi aracı haline geldi; denetim zorlaştı.
1967Yakın dönemYıl
Sterlin devalüasyonu
Britanya sterlini değer kaybetti.
Eski imparatorluk para gücünün zayıflaması ekonomik dönüşümün işaretiydi.
1971Yakın dönemYıl
Nixon şoku
ABD doların altına çevrilebilirliğini durdurdu.
Bretton Woods’un sabit kur sistemi fiilen çöktü.
1973Yakın dönemYıl
Petrol krizi
OPEC petrol ambargosu fiyatları sıçrattı.
Enerji maliyeti artınca ulaşım, üretim ve enflasyon aynı anda yükseldi.
1973-1975Yakın dönemAralık
Stagflasyon
Batı ekonomilerinde durgunluk ve enflasyon birlikte görüldü.
Klasik "işsizlik varsa enflasyon düşer" düşüncesi sarsıldı.
1979Yakın dönemYıl
İkinci petrol şoku
İran Devrimi sonrası petrol piyasası yeniden sarsıldı.
Enerji bağımlılığı ekonomik krizleri dış politik olaylara bağladı.
1979-1982Yakın dönemAralık
Volcker sıkılaşması
Fed enflasyonu kırmak için faizleri sert yükseltti.
Enflasyon düşerken işsizlik ve borç baskısı arttı; kriz tedavisi acı reçete olabildi.
1982Yakın dönemYıl
Latin Amerika borç krizi
Meksika borç ödemelerinde zorlanınca bölgesel kriz başladı.
Dolar borcu alan ülkeler, ABD faizleri yükselince ödeme krizine girebilir.
1985Yakın dönemYıl
Plaza Accord
Büyük ülkeler doların değerini düşürmek için anlaştı.
Kur politikası küresel dengesizlikleri düzeltme aracı olarak kullanıldı.
1987Yakın dönemYıl
Kara Pazartesi
Küresel borsalar tek günde sert düştü.
Programlı satış ve panik, modern piyasaların hız riskini gösterdi.
1989Yakın dönemYıl
Japon varlık balonunun zirvesi
Japonya’da emlak ve hisse fiyatları aşırı yükseldi.
Ucuz kredi ve iyimserlik, gerçek ekonomiden kopan dev bir balon yaratabilir.
1990Yakın dönemYıl
Japon balonunun sönmesi
Japon varlık fiyatları çöktü ve uzun durgunluk başladı.
Krizden sonra bilançolar onarılmazsa durgunluk yıllarca sürebilir.
1992Yakın dönemYıl
Avrupa Döviz Kuru Mekanizması krizi
Sterlin ve bazı Avrupa paraları spekülatif saldırı altında kaldı.
Sabit kur hedefi piyasa güveniyle çelişirse merkez bankası dayanamayabilir.
1994Yakın dönemYıl
Meksika peso krizi
Cari açık, kısa vadeli borç ve siyasi belirsizlik pesoyu çökertti.
Yabancı para borcu, devalüasyon anında şirket ve devlet yükünü büyütür.
1995Yakın dönemYıl
Barings Bank iflası
Nick Leeson’un türev işlemleri büyük zarara yol açtı.
Türev ürünler risk yönetimi aracı olabilir ama kontrolsüzse bankayı batırabilir.
1997Yakın dönemYıl
Tayland baht krizi
Tayland sabit kurunu savunamayınca Asya krizi başladı.
Döviz kuru savunması rezerv bitince çöker; panik bölgesel hale gelebilir.
1997-1998Yakın dönemAralık
Asya finans krizi
Endonezya, Güney Kore ve Tayland ağır darbe aldı.
Kısa vadeli dış borç, zayıf bankacılık ve kur baskısı birleşince kriz derinleşti.
1998Yakın dönemYıl
Rusya temerrüdü
Rusya devlet iç borçlarında temerrüde düştü ve ruble değer kaybetti.
Emtia fiyatı düşüşü ve mali zayıflık devlet borcunu sürdürülemez kıldı.
1998Yakın dönemYıl
LTCM kurtarma operasyonu
Büyük hedge fonun kaldıraçlı pozisyonları sistemik risk yarattı.
Karmaşık modeller piyasa sakinliği varsayar; panikte korelasyonlar değişebilir.
2000GünümüzYıl
Dot-com balonu patladı
İnternet şirketlerinin aşırı değerlemeleri çöktü.
Gerçek teknoloji devrimi olsa bile her şirketin değeri sınırsız artmaz.
2001GünümüzYıl
Arjantin krizi
Kur rejimi, borç yükü ve durgunluk Arjantin’i temerrüde götürdü.
Para kurulu gibi katı sistemler güven verir ama esneklik kaybı yaratabilir.
2001GünümüzYıl
Türkiye bankacılık krizi
Kamu bankaları, açık pozisyonlar ve güven kaybı büyük krize yol açtı.
Kriz, bankacılık reformu ve dalgalı kur rejimine geçişle sonuçlandı.
2002GünümüzYıl
Enron ve muhasebe güveni
Enron skandalı kurumsal raporlama güvenini sarstı.
Ekonomik kriz sadece piyasa fiyatı değil, bilançoya duyulan güven meselesidir.
2003GünümüzYıl
SARS ve Asya ekonomileri
Salgın turizm, havacılık ve hizmet sektörlerini vurdu.
COVID-19’dan önce de salgınların ekonomik etkisi görülmüştü.
2004-2006GünümüzAralık
ABD konut kredisi patlaması
Subprime mortgage kredileri ve menkul kıymetleştirme hızla büyüdü.
Ev kredileri paketlenip yatırım ürününe dönüşünce risk dünya finansına yayıldı.
2007GünümüzYıl
Subprime krizinin başlaması
ABD’de riskli konut kredileri temerrütleri arttı.
Konut fiyatı düşerse teminat zayıflar, banka bilançoları bozulur.
2008GünümüzYıl
Bear Stearns kurtarıldı
ABD yatırım bankası Fed destekli satışla kurtarıldı.
Piyasa, hangi kurumun kurtarılıp hangisinin batacağı sorusuyla sarsıldı.
2008GünümüzYıl
Lehman Brothers iflası
Lehman’ın batışı küresel paniği hızlandırdı.
Bankalar birbirine güvenmedi; kredi piyasası dondu.
2008GünümüzYıl
AIG kurtarma paketi
Sigorta devi AIG, kredi türevleri nedeniyle kamu desteği aldı.
Sigorta şirketi bile finansal türevlerle sistemik risk merkezi olabilir.
2008GünümüzYıl
TARP programı
ABD bankacılık sistemini desteklemek için büyük kurtarma paketi çıkardı.
Vergi mükellefi parasıyla bankaları kurtarma tartışması toplumsal tepki doğurdu.
2009GünümüzYıl
Küresel ticaret daralması
Finans krizi reel ekonomiye ve dünya ticaretine yayıldı.
Kriz finans merkezinde başlasa da fabrikada işten çıkarma olarak hissedildi.
2009GünümüzYıl
Yunanistan borç verileri krizi
Yunanistan’ın bütçe açığı ve borç yükü Euro Bölgesi’nde güveni sarstı.
Ortak para, zayıf mali disiplinle birleşince yeni tür borç krizi yarattı.
2010GünümüzYıl
Euro Bölgesi borç krizi
Yunanistan, İrlanda ve Portekiz destek paketlerine başvurdu.
Devlet tahvili piyasası krizlerin yeni cephesi oldu.
2011GünümüzYıl
ABD kredi notu düşüşü
S&P, ABD’nin kredi notunu düşürdü.
Dünyanın en güvenli borçlusu bile siyasi bütçe gerilimiyle sorgulanabilir.
2011GünümüzYıl
Avrupa bankaları baskı altında
Devlet tahvili riski bankaların bilançolarını zayıflattı.
Banka ile devlet birbirini kurtarırken birbirini de hasta edebilir.
2012GünümüzYıl
Draghi’nin "ne gerekiyorsa" mesajı
ECB, Euro’yu koruma kararlılığı gösterdi.
Merkez bankası güven veren sözle bile piyasa paniğini azaltabilir.
2013GünümüzYıl
Kıbrıs bankacılık krizi
Banka mevduatlarına kayıp yazılması tartışmalı bir çözüm oldu.
Mevduat sahibi ilk kez doğrudan kurtarma maliyetine katılma riskiyle yüzleşti.
2013GünümüzYıl
Taper tantrum
Fed’in varlık alımlarını azaltma sinyali gelişen piyasalarda dalga yarattı.
Küresel sermaye, ABD faiz beklentisine göre hızla yer değiştirebilir.
2014GünümüzYıl
Petrol fiyatı düşüşü
Petrol gelirine bağımlı ülkeler bütçe baskısı yaşadı.
Emtia bolluğu tüketiciye iyi görünürken üretici ülkede kriz yaratabilir.
2015GünümüzYıl
Çin borsa sarsıntısı
Çin hisselerinde sert düşüş ve devlet müdahaleleri yaşandı.
Hızlı yükselen yeni yatırımcı piyasaları panikte daha kırılgan olabilir.
2016GünümüzYıl
Brexit referandumu piyasa şoku
Birleşik Krallık’ın AB’den çıkış kararı sterlini ve piyasaları sarstı.
Siyasi karar, kur ve yatırım beklentilerini aynı anda değiştirdi.
2018GünümüzYıl
Türkiye kur krizi
Lira sert değer kaybetti, enflasyon ve dış borç baskısı arttı.
Döviz borcu olan şirket için kur artışı bilanço krizine dönüşebilir.
2019GünümüzYıl
Repo piyasası gerilimi
ABD kısa vadeli fonlama piyasasında faizler aniden yükseldi.
Görünmeyen tesisat gibi çalışan repo piyasası aksayınca merkez bankası devreye girdi.
2020GünümüzYıl
COVID-19 piyasa çöküşü
Salgınla birlikte borsalar, petrol ve kredi piyasaları sert sarsıldı.
Şok finans sisteminden değil dışarıdan geldi ama finans kanallarıyla büyüdü.
2020GünümüzYıl
Küresel kapanma resesyonu
Seyahat, hizmet ve üretim durunca dünya ekonomisi sert daraldı.
Modern kriz, aynı anda arz ve talep şoku yaratabilir.
2020GünümüzYıl
Petrol fiyatı negatif oldu
ABD WTI petrol vadeli fiyatı kısa süreliğine negatife indi.
Depolama kapasitesi dolunca malın fiyatı kâğıt üzerinde sıfırın altına düşebilir.
2020GünümüzYıl
Merkez bankası sınırsız destekleri
Fed ve diğer merkez bankaları tahvil alımları ve kredi hatları açtı.
Kriz yönetimi artık sadece faiz indirmek değil, doğrudan piyasa tesisatı kurmaktır.
2021GünümüzYıl
Tedarik zinciri krizi
Çip, konteyner ve navlun sorunları fiyatları yükseltti.
Küreselleşmiş üretim ucuzdur ama kırılınca her üründe gecikme yaratır.
2021GünümüzYıl
Evergrande borç krizi
Çinli gayrimenkul devi borç ödemelerinde zorlandı.
Konut sektörü, hane serveti ve banka kredisiyle iç içe olduğundan sistemik risk taşır.
2022GünümüzYıl
Küresel enflasyon dalgası
Enerji, gıda ve tedarik sorunları enflasyonu yükseltti.
Ucuz para döneminden çıkış, hane bütçesinde kira ve market fiyatı olarak hissedildi.
2022GünümüzYıl
Sri Lanka borç krizi
Döviz kıtlığı, borç ve ithalat bağımlılığı ekonomik çöküşe yol açtı.
Turizm geliri düşünce ve rezerv bitince temel mal ithalatı bile zorlaşabilir.
2022GünümüzYıl
Kripto çöküşleri
Terra/Luna ve bazı kripto şirketlerinin çöküşü yatırımcı kayıpları yarattı.
Düzenlenmemiş finansal vaatler, banka benzeri riskleri korumasız biçimde üretebilir.
2023GünümüzYıl
Silicon Valley Bank çöküşü
Faiz artışı ve mevduat kaçışı teknoloji odaklı bankayı batırdı.
Tahvil zararı kâğıt üzerinde kalmaz; mevduatçı kaçarsa gerçek krize dönüşür.
2023GünümüzYıl
Credit Suisse’in satışı
Yıllar süren güven kaybı sonunda banka UBS’e devredildi.
Büyük banka itibarı zayıfladığında devlet ve merkez bankası koordinasyonu gerekir.
2023GünümüzYıl
Küresel faiz artışı borç baskısı
Yükselen faizler gelişen ülkelerin borç çevirmesini zorlaştırdı.
Ucuz dolar dönemi bittiğinde en zayıf borçlular önce sıkışır.
2024GünümüzYıl
T+1 ve piyasa altyapısı
ABD menkul kıymet takası bir iş gününe indirildi.
Kriz derslerinden biri işlem sonrası riski azaltmaktır; paranın ve hissenin daha hızlı el değiştirmesi hedeflenir.
2024GünümüzYıl
Ticari gayrimenkul baskısı
Uzaktan çalışma sonrası ofis değerleri ve banka kredileri tartışma konusu oldu.
Kriz bazen boş kalan ofis katında başlar, bankanın kredi dosyasında büyür.
2025GünümüzYıl
Borç ve iklim riski tartışması
İklim afetleri, sigorta maliyetleri ve devlet borcu birlikte değerlendirildi.
Geleceğin krizleri sadece banka değil, iklim, sigorta ve kamu maliyesi bağlantılı olabilir.
2026GünümüzYıl
Özel kredi piyasası endişeleri
Banka dışı kredi fonlarının büyümesi şeffaflık ve risk tartışması yarattı.
Yeni kriz riski çoğu zaman eski denetimin dışında büyüyen alanda saklanır.
1861-1865Modern dönemAralık
ABD İç Savaşı finansmanı
Kuzey ve Güney farklı para, tahvil ve vergi yöntemleriyle savaşı finanse etti.
Savaş, paranın güvenini ve devlet tahvil piyasasını test eder.
1878Modern dönemYıl
Osmanlı borç baskısı
Osmanlı Devleti dış borç ödemelerinde zorlanarak alacaklı baskısını artırdı.
Devlet borcu mali bağımsızlığı sınırlayabilir.
1881Modern dönemYıl
Düyun-u Umumiye
Osmanlı gelirlerinin bir kısmı alacaklı idaresine bırakıldı.
Borç krizi, vergi toplama hakkını bile dış denetime açabilir.
1900Modern dönemYıl
Altın standardının yaygınlaşması
Birçok ülke parasını altına bağladı.
Sistem güven verdi ama kriz döneminde para politikasını daralttı.
1917Modern dönemYıl
Rus Devrimi ve borç reddi
Bolşevik yönetim Çarlık borçlarını reddetti.
Rejim değişikliği, devlet borcunun sürekliliğini tartışmaya açabilir.
1922Modern dönemYıl
Osmanlı/Türkiye borç mirası
Yeni Türkiye, Osmanlı borç mirasıyla uzun müzakereler yürüttü.
Siyasi devlet değişse de borç dosyası masada kalabilir.
1949Yakın dönemYıl
Çin para reformu
İç savaş ve enflasyon sonrası yeni para düzeni kuruldu.
Para reformu, devlet inşasının temel araçlarından biridir.
1958Yakın dönemYıl
Fransa yeni frankı hazırlıkları
Enflasyon ve mali baskılar Fransa’da para reformunu gündeme taşıdı.
Nominal para kesmek güven sorununu tek başına çözmez; mali disiplin gerekir.
1976Yakın dönemYıl
Britanya IMF desteği
Sterlin ve bütçe krizi Britanya’yı IMF desteğine götürdü.
Gelişmiş ülke de dış finansman desteğine ihtiyaç duyabilir.
1980Yakın dönemYıl
Gümüş Perşembe
Hunt kardeşlerin gümüş piyasasındaki pozisyonları çökünce fiyat sert düştü.
Emtia piyasasında köşe kapma girişimi büyük kayıpla bitebilir.
1988Yakın dönemYıl
Savings and Loan krizi
ABD tasarruf-kredi kurumları emlak ve faiz riski nedeniyle çöktü.
Küçük gibi görünen yerel kredi kurumları toplu halde batarsa kamu maliyeti doğar.
1990Yakın dönemYıl
İskandinav bankacılık krizi
İsveç ve Finlandiya’da kredi balonu ve emlak düşüşü bankaları vurdu.
Banka kurtarma ve kötü varlık yönetimi için sonradan örnek gösterilen modeller doğdu.
1994Yakın dönemYıl
Türkiye 5 Nisan krizi
Kamu açıkları, kur baskısı ve güven kaybı büyük devalüasyona yol açtı.
Mali disiplin zayıfsa kur şoku hızla enflasyona dönüşür.
1997Yakın dönemYıl
Endonezya rupiah çöküşü
Asya krizi Endonezya’da ekonomik ve siyasi krize dönüştü.
Kur krizi bazen hükümet değişikliği doğuracak kadar toplumsallaşır.
1998Yakın dönemYıl
Brezilya baskısı
Rusya krizinden sonra Brezilya reali savunmakta zorlandı.
Krizler yatırımcı algısıyla kıtalar arasında sıçrayabilir.
1999Yakın dönemYıl
Brezilya devalüasyonu
Real dalgalanmaya bırakıldı.
Sabit kurdan çıkış sancılı olsa da dış dengeyi yeniden kurabilir.
2002GünümüzYıl
Uruguay bankacılık krizi
Arjantin krizinin etkisiyle mevduat kaçışı yaşandı.
Komşu ülke krizi banka mevduatını etkileyebilir.
2007GünümüzYıl
Northern Rock bank hücumu
Britanya’da banka önünde mevduat kuyrukları oluştu.
Modern çağda bile banka paniği ekranda değil sokakta görülebilir.
2008GünümüzYıl
İzlanda bankacılık çöküşü
Ülkenin bankaları ekonominin boyunu aşan dış yükümlülüklere sahipti.
Küçük ülke, dev bankaları kurtarmakta zorlanabilir.
2009GünümüzYıl
Dubai World borç şoku
Dubai’nin büyük holding borçları küresel yatırımcıyı endişelendirdi.
Gayrimenkul ve altyapı borcu şehir ekonomisini krize sokabilir.
2010GünümüzYıl
Flash Crash
ABD piyasasında dakikalar içinde büyük fiyat düşüşü yaşandı.
Algoritmik işlemler piyasa hızını artırırken ani kırılma riskini de büyütür.
2014GünümüzYıl
Rusya ruble krizi
Petrol fiyatı düşüşü ve yaptırımlar rubleyi baskıladı.
Emtia geliri ve dış politika riski para krizini besleyebilir.
2015GünümüzYıl
Yunanistan sermaye kontrolleri
Bankalar kapandı ve para çekme sınırları getirildi.
Euro içinde bile mevduat paniği yaşanabilir.
2016GünümüzYıl
Deutsche Bank kaygıları
Avrupa bankalarının kârlılık ve ceza riskleri tartışıldı.
Kriz sonrası dönem bankaları yıllarca zayıf kârlılıkla yaşayabilir.
2017GünümüzYıl
Venezuela hiper enflasyonu
Para basımı, üretim düşüşü ve siyasi kriz fiyatları kontrolden çıkardı.
Hiper enflasyon maaşı, tasarrufu ve market fiyatını günlük drama çevirir.
2018GünümüzYıl
Arjantin IMF programı
Peso baskısı ve dış finansman sorunu yeni IMF desteği getirdi.
Tekrarlayan krizler güveni yeniden kurmayı zorlaştırır.