Genel çerçeve
Bu kronoloji ekonomik krizleri yalnızca tarih ve isim listesi olarak değil, mekanizma mantığıyla anlatır. Her kırılımda mümkün olduğunca neyin bozulduğu gösterilir: borç mu arttı, para mı değer kaybetti, banka mı çöktü, kur mu savunulamadı, gıda mı kıtlaştı, enerji mi pahalandı, yoksa beklentiler mi çöktü? Böylece yeni başlayan biri, Lale Çılgınlığı ile 2008 krizinin aynı olmadığını ama ikisinde de güven ve fiyat beklentisinin belirleyici olduğunu görebilir.
Mezopotamya borç afları
Bazı krallar, aşırı borçlanma ve köleleşme riskine karşı borç silme kararları aldı.
Atina borç krizi ve Solon
Solon, borç köleliğini sınırlayan düzenlemeler yaptı.
Tapınak ve saray kredileri
Akdeniz’de tapınaklar ve zengin aileler borç verme merkezi gibi çalıştı.
Roma kredi sıkışması
Roma’da arazi fiyatı, borç tahsili ve nakit darlığı ciddi kredi sorununa yol açtı.
Roma para değer kaybı
Roma sikkelerindeki gümüş oranı düşürüldü ve fiyat istikrarı bozuldu.
Bizans altın düzeni
Bizans solidusu uzun süre güvenilir para olarak kaldı.
Abbasi ticaret ve kredi ağları
Bağdat merkezli ticarette havale ve ortaklık benzeri araçlar gelişti.
Song Çininde kâğıt para
Çin’de kâğıt para ve devlet garantisi yaygınlaştı.
Haçlı seferleri finansmanı
Avrupa’da krallar ve şövalyeler seferler için borçlandı.
İtalyan banker ağları
Floransa, Siena ve Venedik bankerleri Avrupa saraylarına kredi verdi.
Fransa ve İngiltere savaş maliyeti
Uzun savaş hazırlıkları Avrupa’da vergi ve kredi baskısını artırdı.
Riccardi bankerlerinin çöküşü
İngiliz kraliyetine kredi veren İtalyan banker ağı büyük zarar gördü.
Bardi ve Peruzzi iflasları
İngiltere Kralı III. Edward’ın borçlarını ödeyememesi Floransalı büyük bankerleri sarstı.
Kara Ölüm ekonomik şoku
Veba nüfusu azalttı, işgücü kıtlığı ve ücret baskısı yarattı.
Gümüş kıtlığı
Avrupa’da değerli maden arzı daralınca ticaret ve ödeme sistemi zorlandı.
Amerika gümüşünün gelişi
Yeni Dünya gümüşü Avrupa para sistemine aktı.
Fiyat Devrimi
Avrupa’da gümüş bolluğu ve nüfus artışı fiyatları yükseltti.
İspanya Habsburg temerrüdü
II. Felipe döneminde İspanya borç ödemelerini askıya aldı.
İspanya’nın yeni borç krizi
İspanyol devleti alacaklılarla yeniden anlaşmak zorunda kaldı.
İspanya temerrüdünün tekrarı
İspanya bir kez daha borç ödemelerinde zorlandı.
Otuz Yıl Savaşı mali yıkımı
Avrupa’da savaş, nüfus kaybı, vergi artışı ve ticaret bozulması yarattı.
Lale çılgınlığı
Hollanda’da bazı lale soğanlarının fiyatı aşırı yükselip sonra çöktü.
İngiliz kraliyet mali krizi
I. Charles’ın mali sorunları Parlamento ile çatışmayı derinleştirdi.
Rampjaar ve Hollanda şoku
Hollanda savaş baskısı, işgal tehdidi ve ticaret daralması yaşadı.
İngiltere yeniden sikke basımı
Bozuk ve kırpılmış sikkeler nedeniyle para reformu yapıldı.
John Law ve Banque Générale
Fransa’da kâğıt para ve devlet borcu dönüşümü için banka kuruldu.
Mississippi Balonu
Fransa’da Mississippi Company hisseleri aşırı şişti ve çöktü.
South Sea Bubble
İngiltere’de South Sea Company hisseleri spekülasyonla yükselip çöktü.
Amsterdam kredi krizi
Yedi Yıl Savaşı sonrası ticari senet piyasasında güven kırıldı.
Britanya kredi krizi
Londra ve İskoçya’daki bankacılık bağlantıları sarsıldı.
Fransa mali krizi
Kraliyet borcu ve vergi adaletsizliği Fransız Devrimi’nin arka planını oluşturdu.
ABD’nin ilk piyasa paniği
Yeni kurulan ABD’de menkul kıymet spekülasyonu panik yarattı.
Britanya altın ödemelerini askıya aldı
Savaş baskısı altında Bank of England altın karşılığı ödeme yapmayı durdurdu.
ABD Panik Krizi
Arazi spekülasyonu, kredi daralması ve pamuk fiyatlarındaki düşüş ABD’de krize yol açtı.
Latin Amerika tahvil balonu
Londra’da Latin Amerika maden ve devlet tahvillerine aşırı yatırım çöktü.
ABD bankacılık paniği
Spekülatif arazi alımı, kredi daralması ve banka iflasları uzun durgunluk yarattı.
İrlanda Patates Kıtlığı
Patates hastalığı, yoksulluk ve piyasa yapısı birleşerek felakete dönüştü.
Britanya demiryolu balonu
Demiryolu hisselerine aşırı yatırım sonrasında piyasa düzeldi ve kriz yaşandı.
Küresel ticaret paniği
ABD’de başlayan panik Avrupa ve Asya ticaretini etkiledi.
Overend Gurney çöküşü
Londra’da büyük iskonto kuruluşunun iflası bankacılık paniği yarattı.
Viyana borsa çöküşü
Kıta Avrupa’sında demiryolu ve emlak spekülasyonu çöktü.
Uzun Depresyon
Sanayi ekonomilerinde fiyat düşüşü, iflaslar ve işsizlik dalgaları yaşandı.
Baring Krizi
Arjantin borçlarına aşırı maruz kalan Baring Brothers zor duruma düştü.
ABD Panik Krizi
Demiryolu iflasları, gümüş tartışması ve banka paniği ABD ekonomisini vurdu.
Panik ve banka hücumları
New York trust şirketleri etrafında başlayan panik bankacılık sistemini sarstı.
Savaş ve borsa kapanmaları
I. Dünya Savaşı başlayınca birçok borsa kapandı.
Savaş sonrası enflasyon ve durgunluk
Savaş ekonomisinden barış ekonomisine geçiş fiyat ve işsizlik sorunları yarattı.
ABD sert resesyonu
Savaş sonrası talep düşüşü ve para sıkılaşması derin daralma yarattı.
Almanya hiper enflasyonu
Savaş tazminatı, para basımı ve güven kaybı markı çökertti.
Dawes Planı
Almanya’nın borç ödemeleri yeniden düzenlendi.
Wall Street çöküşü
ABD borsasında hisse fiyatları sert düştü.
Smoot-Hawley Tarifesi
ABD ithalat vergilerini artırdı.
ABD banka panikleri
Yerel banka iflasları güveni azalttı ve mevduat sahipleri paralarını çekmeye koştu.
Avusturya Creditanstalt krizi
Büyük banka Creditanstalt’ın zayıflığı Avrupa’da paniğe yol açtı.
Britanya altın standardından çıktı
Sterlin altına bağlılığını bıraktı.
Dünya ticaretinin çöküşü
Küresel ticaret Büyük Buhran’da sert daraldı.
ABD banka tatili
Roosevelt bankaları geçici kapatıp güveni yeniden kurmaya çalıştı.
Glass-Steagall düzenlemesi
ABD’de ticari bankacılık ve yatırım bankacılığı ayrıldı.
FDIC mevduat sigortası
ABD’de mevduat sigortası kalıcı güven aracı oldu.
Keynes ve talep yönetimi
Keynes, krizlerde devlet harcamasının talebi destekleyebileceğini savundu.
ABD yeniden durgunluk
Erken sıkılaşma toparlanmayı zayıflattı.
Bretton Woods sistemi
IMF ve Dünya Bankası’nın temelleri atıldı.
Savaş sonrası küresel durgunluk
Savaş üretiminden sivil ekonomiye geçiş dünya genelinde sarsıntı yarattı.
Marshall Planı
ABD, Avrupa’nın toparlanmasına büyük finansman sağladı.
Süveyş krizi ve sterlin baskısı
Mısır-Süveyş gerilimi Britanya’nın para ve dış politika gücünü zorladı.
Eurodolar piyasası
ABD dışındaki dolar mevduatları büyüdü.
Sterlin devalüasyonu
Britanya sterlini değer kaybetti.
Nixon şoku
ABD doların altına çevrilebilirliğini durdurdu.
Petrol krizi
OPEC petrol ambargosu fiyatları sıçrattı.
Stagflasyon
Batı ekonomilerinde durgunluk ve enflasyon birlikte görüldü.
İkinci petrol şoku
İran Devrimi sonrası petrol piyasası yeniden sarsıldı.
Volcker sıkılaşması
Fed enflasyonu kırmak için faizleri sert yükseltti.
Latin Amerika borç krizi
Meksika borç ödemelerinde zorlanınca bölgesel kriz başladı.
Plaza Accord
Büyük ülkeler doların değerini düşürmek için anlaştı.
Kara Pazartesi
Küresel borsalar tek günde sert düştü.
Japon varlık balonunun zirvesi
Japonya’da emlak ve hisse fiyatları aşırı yükseldi.
Japon balonunun sönmesi
Japon varlık fiyatları çöktü ve uzun durgunluk başladı.
Avrupa Döviz Kuru Mekanizması krizi
Sterlin ve bazı Avrupa paraları spekülatif saldırı altında kaldı.
Meksika peso krizi
Cari açık, kısa vadeli borç ve siyasi belirsizlik pesoyu çökertti.
Barings Bank iflası
Nick Leeson’un türev işlemleri büyük zarara yol açtı.
Tayland baht krizi
Tayland sabit kurunu savunamayınca Asya krizi başladı.
Asya finans krizi
Endonezya, Güney Kore ve Tayland ağır darbe aldı.
Rusya temerrüdü
Rusya devlet iç borçlarında temerrüde düştü ve ruble değer kaybetti.
LTCM kurtarma operasyonu
Büyük hedge fonun kaldıraçlı pozisyonları sistemik risk yarattı.
Dot-com balonu patladı
İnternet şirketlerinin aşırı değerlemeleri çöktü.
Arjantin krizi
Kur rejimi, borç yükü ve durgunluk Arjantin’i temerrüde götürdü.
Türkiye bankacılık krizi
Kamu bankaları, açık pozisyonlar ve güven kaybı büyük krize yol açtı.
Enron ve muhasebe güveni
Enron skandalı kurumsal raporlama güvenini sarstı.
SARS ve Asya ekonomileri
Salgın turizm, havacılık ve hizmet sektörlerini vurdu.
ABD konut kredisi patlaması
Subprime mortgage kredileri ve menkul kıymetleştirme hızla büyüdü.
Subprime krizinin başlaması
ABD’de riskli konut kredileri temerrütleri arttı.
Bear Stearns kurtarıldı
ABD yatırım bankası Fed destekli satışla kurtarıldı.
Lehman Brothers iflası
Lehman’ın batışı küresel paniği hızlandırdı.
AIG kurtarma paketi
Sigorta devi AIG, kredi türevleri nedeniyle kamu desteği aldı.
TARP programı
ABD bankacılık sistemini desteklemek için büyük kurtarma paketi çıkardı.
Küresel ticaret daralması
Finans krizi reel ekonomiye ve dünya ticaretine yayıldı.
Yunanistan borç verileri krizi
Yunanistan’ın bütçe açığı ve borç yükü Euro Bölgesi’nde güveni sarstı.
Euro Bölgesi borç krizi
Yunanistan, İrlanda ve Portekiz destek paketlerine başvurdu.
ABD kredi notu düşüşü
S&P, ABD’nin kredi notunu düşürdü.
Avrupa bankaları baskı altında
Devlet tahvili riski bankaların bilançolarını zayıflattı.
Draghi’nin “ne gerekiyorsa” mesajı
ECB, Euro’yu koruma kararlılığı gösterdi.
Kıbrıs bankacılık krizi
Banka mevduatlarına kayıp yazılması tartışmalı bir çözüm oldu.
Taper tantrum
Fed’in varlık alımlarını azaltma sinyali gelişen piyasalarda dalga yarattı.
Petrol fiyatı düşüşü
Petrol gelirine bağımlı ülkeler bütçe baskısı yaşadı.
Çin borsa sarsıntısı
Çin hisselerinde sert düşüş ve devlet müdahaleleri yaşandı.
Brexit referandumu piyasa şoku
Birleşik Krallık’ın AB’den çıkış kararı sterlini ve piyasaları sarstı.
Türkiye kur krizi
Lira sert değer kaybetti, enflasyon ve dış borç baskısı arttı.
Repo piyasası gerilimi
ABD kısa vadeli fonlama piyasasında faizler aniden yükseldi.
COVID-19 piyasa çöküşü
Salgınla birlikte borsalar, petrol ve kredi piyasaları sert sarsıldı.
Küresel kapanma resesyonu
Seyahat, hizmet ve üretim durunca dünya ekonomisi sert daraldı.
Petrol fiyatı negatif oldu
ABD WTI petrol vadeli fiyatı kısa süreliğine negatife indi.
Merkez bankası sınırsız destekleri
Fed ve diğer merkez bankaları tahvil alımları ve kredi hatları açtı.
Tedarik zinciri krizi
Çip, konteyner ve navlun sorunları fiyatları yükseltti.
Evergrande borç krizi
Çinli gayrimenkul devi borç ödemelerinde zorlandı.
Küresel enflasyon dalgası
Enerji, gıda ve tedarik sorunları enflasyonu yükseltti.
Sri Lanka borç krizi
Döviz kıtlığı, borç ve ithalat bağımlılığı ekonomik çöküşe yol açtı.
Kripto çöküşleri
Terra/Luna ve bazı kripto şirketlerinin çöküşü yatırımcı kayıpları yarattı.
Silicon Valley Bank çöküşü
Faiz artışı ve mevduat kaçışı teknoloji odaklı bankayı batırdı.
Credit Suisse’in satışı
Yıllar süren güven kaybı sonunda banka UBS’e devredildi.
Küresel faiz artışı borç baskısı
Yükselen faizler gelişen ülkelerin borç çevirmesini zorlaştırdı.
T+1 ve piyasa altyapısı
ABD menkul kıymet takası bir iş gününe indirildi.
Ticari gayrimenkul baskısı
Uzaktan çalışma sonrası ofis değerleri ve banka kredileri tartışma konusu oldu.
Borç ve iklim riski tartışması
İklim afetleri, sigorta maliyetleri ve devlet borcu birlikte değerlendirildi.
Özel kredi piyasası endişeleri
Banka dışı kredi fonlarının büyümesi şeffaflık ve risk tartışması yarattı.
ABD İç Savaşı finansmanı
Kuzey ve Güney farklı para, tahvil ve vergi yöntemleriyle savaşı finanse etti.
Osmanlı borç baskısı
Osmanlı Devleti dış borç ödemelerinde zorlanarak alacaklı baskısını artırdı.
Düyun-u Umumiye
Osmanlı gelirlerinin bir kısmı alacaklı idaresine bırakıldı.
Altın standardının yaygınlaşması
Birçok ülke parasını altına bağladı.
Rus Devrimi ve borç reddi
Bolşevik yönetim Çarlık borçlarını reddetti.
Osmanlı/Türkiye borç mirası
Yeni Türkiye, Osmanlı borç mirasıyla uzun müzakereler yürüttü.
Çin para reformu
İç savaş ve enflasyon sonrası yeni para düzeni kuruldu.
Fransa yeni frankı hazırlıkları
Enflasyon ve mali baskılar Fransa’da para reformunu gündeme taşıdı.
Britanya IMF desteği
Sterlin ve bütçe krizi Britanya’yı IMF desteğine götürdü.
Gümüş Perşembe
Hunt kardeşlerin gümüş piyasasındaki pozisyonları çökünce fiyat sert düştü.
Savings and Loan krizi
ABD tasarruf-kredi kurumları emlak ve faiz riski nedeniyle çöktü.
İskandinav bankacılık krizi
İsveç ve Finlandiya’da kredi balonu ve emlak düşüşü bankaları vurdu.
Türkiye 5 Nisan krizi
Kamu açıkları, kur baskısı ve güven kaybı büyük devalüasyona yol açtı.
Endonezya rupiah çöküşü
Asya krizi Endonezya’da ekonomik ve siyasi krize dönüştü.
Brezilya baskısı
Rusya krizinden sonra Brezilya reali savunmakta zorlandı.
Brezilya devalüasyonu
Real dalgalanmaya bırakıldı.
Uruguay bankacılık krizi
Arjantin krizinin etkisiyle mevduat kaçışı yaşandı.
Northern Rock bank hücumu
Britanya’da banka önünde mevduat kuyrukları oluştu.
İzlanda bankacılık çöküşü
Ülkenin bankaları ekonominin boyunu aşan dış yükümlülüklere sahipti.
Dubai World borç şoku
Dubai’nin büyük holding borçları küresel yatırımcıyı endişelendirdi.
Flash Crash
ABD piyasasında dakikalar içinde büyük fiyat düşüşü yaşandı.
Rusya ruble krizi
Petrol fiyatı düşüşü ve yaptırımlar rubleyi baskıladı.
Yunanistan sermaye kontrolleri
Bankalar kapandı ve para çekme sınırları getirildi.
Deutsche Bank kaygıları
Avrupa bankalarının kârlılık ve ceza riskleri tartışıldı.
Venezuela hiper enflasyonu
Para basımı, üretim düşüşü ve siyasi kriz fiyatları kontrolden çıkardı.
Arjantin IMF programı
Peso baskısı ve dış finansman sorunu yeni IMF desteği getirdi.