Genel çerçeve
Maya tarihini anlamak için onu yalnızca piramitler, astronomi ya da “çöküş” hikâyesine indirgememek gerekir. Önce erken tarımın ve köy yaşamının nasıl yerel kimlikler yarattığını, sonra Preklasik dönemde büyük törensel merkezlerin nasıl ortaya çıktığını, Klasik çağda ise şehir devletleri arasındaki rekabetin nasıl yoğunlaştığını görmek gerekir. 9. yüzyıldaki güney ova çözülmesi, tüm Maya dünyasının sonu değil; siyasal ağırlığın başka bölgelere kaydığı bir dönüşümdür. Sonraki yüzyıllarda Chichen Itza, Mayapan ve Peten merkezleri önem taşımış, İspanyol fethi ise Azteklerden farklı olarak çok daha uzun ve parçalı bir süreç halinde ilerlemiştir.
Erken Avcı-Toplayıcı Yaşam
Maya bölgesinde insan toplulukları avcılık, toplayıcılık ve mevsimsel hareketlilikle yaşam sürdürdü.
Bitki Kullanımının Artması
Yabani bitkilerin düzenli toplanması ve yönetimi yaygınlaştı.
Mısır Öncesi Gıda Çeşitliliği
Kabak, kök bitkiler ve yerel türler beslenmede önem kazandı.
Erken Bahçecilik Denemeleri
Bazı bitkilerin insan kontrolünde yetiştirilmesi arttı.
Yarı Yerleşik Topluluklar
Bazı gruplar belirli alanlarda daha uzun süre kalmaya başladı.
Mısır Tarımının Yayılması
Mısır bölgesel yaşamda giderek daha merkezi hale geldi.
Kalıcı Yerleşim Eğilimleri
Topluluklar su kaynaklarına yakın alanlarda daha düzenli yaşam kurdu.
Erken Seramik Öncesi Düzen
Depolama ve pişirme teknikleri basit biçimde gelişti.
Tarımsal Bilginin Derinleşmesi
Ekim, hasat ve mevsim takibi daha düzenli hale geldi.
Yerel Kimliklerin Oluşması
Farklı vadiler ve ovalarda bölgesel topluluk aidiyetleri doğdu.
Ev Altı Gömü Geleneği
Ölülerin konut yakınında gömülmesi yaygınlaştı.
İlk Köy Ağları
Yerleşimler arasında ürün ve evlilik temelli bağlar arttı.
Seramik Kullanımının Yayılması
Pişirme, depolama ve sunum için kap üretimi arttı.
Tarım Köylerinin Belirginleşmesi
Maya bölgesinde tarım temelli köyler yaygınlaştı.
Erken Preklasik Başlangıcı
Arkeolojik olarak daha düzenli köy yaşamı görünür oldu.
Mısırın Ana Ürün Haline Gelmesi
Mısır beslenme ve ritüelde daha belirleyici oldu.
Köyler Arası Uzmanlaşma
Bazı yerleşimler belirli ürün ve zanaatlarda öne çıktı.
Kutsal Mekânların Ayrışması
Gündelik alanlardan ayrı tören alanları ortaya çıkmaya başladı.
Toplumsal Katmanlaşma İşaretleri
Mezarlarda ve konutlarda statü farkları belirginleşti.
Olmek Etkileşim Alanı
Maya bölgesi, geniş Mesoamerika kültürel ağlarıyla daha yoğun temas kurdu.
Erken Törensel Platformlar
Toprak yükseltiler ve kamusal alanlar daha görünür hale geldi.
Yeşim ve Prestij Eşyaları
Seçkin gruplar nadir malları statü göstergesi olarak kullanmaya başladı.
Orta Preklasik Dönem Başlangıcı
Daha büyük yerleşimler ve ritüel merkezler öne çıkmaya başladı.
Törensel Mimari Artışı
Meydan, platform ve erken tapınak düzenleri yaygınlaştı.
Ticaret Güzergâhlarının Genişlemesi
Obsidyen, yeşim ve deniz ürünleri dolaşımı arttı.
Daha Büyük Yerleşimlerin Ortaya Çıkışı
Copan ve Chalchuapa gibi alanlarda büyük yerleşim eğilimleri belirdi.
Seçkin Ailelerin Belirginleşmesi
Soy ve statüye dayalı yönetici gruplar güçlenmeye başladı.
Kamusal Ritüel Yoğunluğu
Toplu törenler siyasal meşruiyet aracı haline geldi.
Erken Anıtsal İnşa
Bazı merkezlerde büyük ölçekli platformlar inşa edildi.
Bölgesel Güç Odakları
Farklı alt bölgelerde bağımsız merkezler ortaya çıktı.
Yazı Öncesi Sembolik Sistemler
İktidar ve ritüel için görsel semboller çoğaldı.
Erken Maya Yazısının Gelişmesi
Maya yazı geleneğinin ilk biçimleri ortaya çıkmaya başladı.
Takvim Bilgisinin Derinleşmesi
Zamanı ritüel ve tarım açısından hesaplama daha sofistike hale geldi.
Mezar Mimarisi Gelişimi
Elit gömüler daha anıtsal biçimde düzenlendi.
Bölgesel Sanat Üslupları
Farklı alt bölgeler özgün ikonografi geliştirdi.
Geç Preklasik'e Geçiş
Büyük kentleşme ve devletleşme süreci hızlandı.
El Mirador Havzasının Yükselişi
Büyük havza merkezleri nüfus ve mimari bakımından öne çıktı.
Nakbe Gibi Merkezlerin Büyümesi
Kuzey Guatemala bölgesinde büyük tören merkezleri güçlendi.
Dev Üçlü Piramit Kompleksleri
Anıtsal mimari çok daha büyük ölçekte inşa edilmeye başlandı.
Uzun Mesafe Ticaretinin Kurumsallaşması
Prestij malları daha geniş coğrafyada dolaştı.
Kamusal Meydan Kültürü
Büyük meydanlar siyasi-dini toplanma alanı oldu.
Hanedan Öncesi İktidar Gösterileri
Yöneticiler kutsallık ve soy iddiasını mimariyle sergiledi.
Copan'ın Geleneksel Kuruluş Tarihi
Sonraki kaynaklarda Copan için erken köken tarihi anıldı.
Geç Preklasik Yoğunlaşma
Büyük nüfuslu merkezler hızla çoğaldı.
El Mirador'un Büyümesi
Muazzam ölçekli platform ve piramitler inşa edildi.
Yazı ve Krallık Bağının Güçlenmesi
Yönetici meşruiyeti yazılı ve görsel kayıtlarla desteklendi.
Uzun Sayım Takviminin Temelleri
Zamanın doğrusal ve büyük ölçekli kaydı gelişti.
Preklasik Krallıkların Olgunlaşması
Bölgesel merkezler çevre yerleşimleri daha sıkı bağladı.
Törensel Yol ve Yerleşim Planı
Kent mekânı bilinçli ve hiyerarşik biçimde düzenlendi.
Erken Çöküş İşaretleri Bazı Bölgelerde
Bazı büyük Preklasik merkezlerde gerilemeler başladı.
Geç Preklasik Dev Merkezler
El Mirador ve benzeri yerler hâlâ büyük anıtsal güç sergiliyordu.
San Bartolo Gibi Merkezlerde Resim Programları
Ritüel duvar resimleri siyasi-dini kozmolojiyi yansıttı.
Krallığın İlahi Boyutu
Yöneticiler kendini kutsal düzenin aracı olarak sundu.
Preklasik Son Krizi
Bazı büyük merkezler terk edildi ya da küçüldü.
Yeni Bölgesel Dengeler
Bazı eski merkezler gerilerken yeni merkezler öne çıkmaya başladı.
Klasik Öncesi Son Evre
Hanedan siyaset ve yazılı tarih kaydı yeni yoğunluk kazandı.
Klasik Dönem Başlangıcı
Mesoamerika kronolojisinde Klasik Maya çağı başladı.
Stela Geleneğinin Güçlenmesi
Yazıtlı dikilitaşlar hükümdar tarihini kaydetti.
Tikal'in Büyümesi
Tikal büyük bir bölgesel güç olarak sivrildi.
Hanedan Rekabetinin Başlaması
Krallar arası savaş, evlilik ve ittifak siyaseti yoğunlaştı.
Erken Klasik Saray Kültürü
Elit konutları ve tören alanları ayrıştı.
Tikal ve Çevre Bölgeler
Tikal çevresindeki küçük merkezler üzerinde nüfuz kurmaya başladı.
Yaxchilan'ın Geleneksel Kuruluş Tarihi
Sonraki yazıtlar bu merkez için erken hanedan başlangıcı verdi.
Copan'ın Geleneksel Kuruluş Anlatısı
Copan da hanedan geçmişini erken tarihe dayandırdı.
Kral Portreleri ve İktidar Sanatı
Stela ve kabartmalarda hükümdar bedeni merkezileşti.
Teotihuacan-Tikal Teması
Tikal üzerinde dış etkiler belirgin biçimde hissedildi.
Siyaj K'ahk Olayı
Tikal siyasetinde dramatik müdahale yaşandı.
Yax Nuun Ahiin Dönemi
Teotihuacan bağlantılı yeni iktidar çizgisi güç kazandı.
Erken Klasik Ağlarının Derinleşmesi
Maya merkezleri arası diplomasi ve savaş arttı.
Yazı Sisteminin Olgunlaşması
Hanedan tarihleri daha ayrıntılı yazılmaya başlandı.
Copan Hanedanının Güçlenmesi
Copan krallığı bölgede kalıcı yer edindi.
K'inich Yax K'uk' Mo'nun Dönemi
İlk adı bilinen Copan hükümdarı hanedanı kurdu.
Quirigua ile İlişkiler
Copan çevresindeki merkezlerle hiyerarşi kurdu.
Klasik Anıtsal Mimari Sıçraması
Basamaklı tapınak, saray ve stela programları büyüdü.
Hanedan Tarihinin Kurumsallaşması
Her hükümdar kendini geçmiş soy zincirine bağladı.
Tikal'in Büyük Güç Dönemi
Tikal düşük ovalarda en güçlü merkezlerden biri haline geldi.
Calakmul'un Yükselişi
Calakmul büyük rakip olarak öne çıktı.
Caracol ve Müttefik Ağları
İkincil merkezler büyük güçler arasında denge kurdu.
Savaşın Simgesel Dili
Tutsaklar, zafer yazıtları ve ritüel savaş ikonografisi yayıldı.
Kent Nüfuslarının Artışı
Birçok merkezde nüfus yoğunluğu yükseldi.
Calakmul-Tikal Rekabetinin Keskinleşmesi
Büyük iki güç çok sayıda müttefik topladı.
Tikal'in Büyük Yenilgisi
Tikal ağır darbe alarak bir süre geriledi.
Calakmul Hegemonyası
Calakmul rakip merkezler üzerinde nüfuzunu artırdı.
Yaxchilan'ın Yükselişi
Usumacinta bölgesinde Yaxchilan güçlü merkez haline geldi.
Palenque'nin Öne Çıkışı
Batı ovalarda Palenque hanedanı görünür güç kazandı.
Dos Pilas Gibi Ayrık Hanedanlar
Bölünmüş soy çizgileri yeni çatışmalar üretti.
Geç Klasik Dönemin Başlangıcı
Maya uygarlığı nüfus, mimari ve siyaset açısından zirveye yöneldi.
Teotihuacan'ın Çöküşü Sonrası Yeniden Denge
Dış büyük etkinin azalmasıyla Maya güçleri daha bağımsız hareket etti.
Tikal'in Toparlanma Süreci
Eski güç yeniden yükselmeye başladı.
Naranjo ve Çevre Savaşları
Orta ovalar sık hanedan çatışmalarına sahne oldu.
Pakal'ın Palenque'de Tahta Çıkışı
K'inich Janaab Pakal I uzun ve etkili bir saltanat başlattı.
Pakal Dönemi
Palenque mimari ve yazı bakımından olağanüstü gelişti.
Saray ve Tapınak Yazıtları
Hanedan tarihi ayrıntılı biçimde kaydedildi.
Kral Meşruiyetinin Kozmolojik Sunumu
Hükümdarlar kozmik düzenin temsilcisi olarak işlendi.
Kentler Arası Evlilik Diplomasisi
Hanedanlar arası evlilik siyaset aracı oldu.
Calakmul Etki Alanının Genişlemesi
Birçok merkez Calakmul bloğuna yaklaştı.
Tikal'in Saldırı Altında Kalması
Rakipler Tikal çevresini zorladı.
Kent Yoğunlaşmasının Ekolojik Baskısı
Orman kaynakları ve tarım sistemleri üzerindeki baskı büyüdü.
Jasaw Chan K'awiil'in Tikal'de Tahta Çıkışı
Güçlü hükümdar Tikal'i yeniden canlandırdı.
Pakal'ın Ölümü
Palenque'nin büyük kralının dönemi sona erdi.
Tikal'in Karşı Atakları
Tikal rakiplerine karşı yeniden üstünlük aradı.
Tikal'in Calakmul'u Yenmesi
Büyük savaşta Tikal üstün geldi.
Klasik Zirve Yaklaşımı
Maya kentleri nüfus, sanat ve mimaride doruk noktasına ulaştı.
Uxmal ve Kuzey Merkezlerin Yükselişi
Kuzey Yucatan kentleri daha görünür hale geldi.
Tören ve Savaşın Yoğunluğu
Anıtlar zafer, tutsak ve soy mesajlarıyla doldu.
Copan'ın Anıtsal Büyümesi
Güneydoğu merkezleri büyük mimari yatırımlar yaptı.
Quirigua'nın Güçlenmesi
Copan'ın eski bağlı merkezi bağımsızlaşmaya yöneldi.
Quirigua'nın Copan Kralını Ele Geçirmesi
Copan ağır siyasal darbe aldı.
İç Savaşların Sıklaşması
Birçok şehir sürekli rekabet içine girdi.
Klasik Maya Zirvesi
Nüfusun ve kent yaşamının en yüksek düzeye yaklaştığı dönem yaşandı.
Terminal Klasik Başlangıcı
Bazı güney ova merkezlerinde kırılma işaretleri belirginleşti.
Yazıt Üretiminin Azalması
Bazı merkezlerde tarih anıtları seyrekleşti.
Uzun Savaş Döngüleri
Kentler arası bitmeyen çatışmalar kaynakları tüketti.
Kuraklık Baskısı İhtimali
Yağış düzensizlikleri ve su erişimi sorunları daha ağır hissedildi.
Nüfus Baskısı
Yoğun nüfuslu merkezlerde çevresel gerilim büyüdü.
Calakmul'un Gerileyişi
Eski büyük rakip güç kaybetti.
Tikal'in Son Yazıtları
Anıtsal tarih kaydı sona yaklaşmaya başladı.
Palenque'nin Terk Edilişi
Palenque büyük ölçüde boşaldı.
Güney Ovalarda Kent Çözülmesi
Birçok büyük merkez küçüldü veya terk edildi.
Kuzeye Kayışın Hızlanması
Yucatan'ın kuzeyindeki merkezler daha aktif hale geldi.
Copan'ın Son Evreleri
Güneydoğu merkez büyük gerileme yaşadı.
Quirigua'nın Zayıflaması
Ticaret ve siyaset ağı daraldı.
Anıtların Seyrekleşmesi
Krallar artık eskisi kadar anıt diktiremiyordu.
Güney Ova Nüfus Kaybı
Bazı kentlerde nüfus dramatik biçimde düştü.
Uxmal'ın Puuc Bölgesinde Başkentleşmesi
Kuzeyde Uxmal önemli güç merkezi haline geldi.
Puuc Bölgesi Yükselişi
Kuzey Yucatan kentleri mimari ve siyasette öne çıktı.
Chichen Itza'nın Artan Önemi
Kuzeyde yeni bir karma güç merkezi öne çıktı.
Güney Ovalarda Son Hanedanlar
Bazı merkezlerde son krallar iz bırakmaya çalıştı.
Kentlerden Kırsala Dağılış
Nüfus daha küçük yerleşimlere kaydı.
Tikal'in Kesin Terk Edilişi
Tikal büyük ölçüde terk edildi.
Güney Ova Dönüşümü
Birçok büyük merkez anıtsal yaşamı durdurdu.
Kuzey Yucatan Ağırlığı
Siyasal ve ticari canlılık kuzeyde sürdü.
Chichen Itza'nın Bölgesel Gücü
Şehir geniş etki alanı kurdu.
Putun ve Deniz Ticareti Etkileri
Kıyı ticaret ağları kuzey merkezlerini besledi.
Tollan-Toltek Etkileşim Tartışmaları
Chichen Itza ile Orta Meksika arasındaki kültürel bağlar belirginleşti.
Postklasik Dönem Başlangıcı
Maya bölgesi yeni siyasal ve ekonomik örgütlenme evresine geçti.
Chichen Itza Zirvesi
Kuzey Yucatan'da en etkili merkezlerden biri oldu.
Deniz ve Karasal Ticaret Bütünleşmesi
Obsidyen, tuz, kakao ve lüks mallar geniş ağlarda dolaştı.
Savaş ve Ticaretin Yeni Dengesi
Şehirler daha farklı ittifak ve ağ yapıları kurdu.
Kıyı ve İç Bölge Etkileşimi
Karayip ve Meksika Körfezi sahilleriyle bağlar güçlendi.
Chichen Itza'nın Ağırlık Kaybı
Şehir zamanla eski mutlak gücünü kaybetmeye başladı.
Mayapan'ın Yükselişi
Yucatan'da yeni siyasal merkez oluştu.
Lig ve İttifak Düzenleri
Kuzey Yucatan şehirleri arası güç paylaşımı gelişti.
Chichen Itza'nın Gerilemesi
Eski büyük merkez nüfuz kaybetti.
Mayapan Egemenliği
Kuzey Yucatan'ın baskın merkezi haline geldi.
Kukulkan Kültünün Sürmesi
Dini semboller ve melez kültürel unsurlar yaşamaya devam etti.
Peten'de Itza Gücü
Güneyde Peten havzasında Itza ve diğer gruplar önemli rol oynadı.
Şehir Devletlerinin Çoğulluğu
Küçük ve orta ölçekli siyasal birimler yaygındı.
Yucatec Kimliklerin Güçlenmesi
Kuzey yarımadada bölgesel Maya kimlikleri belirginleşti.
Postklasik Ticaret Ağlarının Olgunlaşması
Kıyı merkezleri malların dolaşımında ana rol aldı.
Mayapan Sisteminin Sürmesi
Şehir bölgesel güç merkezi olarak varlığını korudu.
Soy Rekabetleri ve İç Gerilim
Elit aileler arası çekişmeler arttı.
Mayapan'ın Çöküşü
Kentte iç savaş ve çözülme yaşandı.
Kuchkabal Düzeni
Yucatan yarımadasında bölgesel küçük devletler ortaya çıktı.
Itza Krallığının Peten'de Sürmesi
Tayasal/Nojpeten çevresinde bağımsız Maya krallığı güç kazandı.
Kowoj ve Diğer Peten Grupları
Peten havzasında çoklu Maya güçleri birlikte var oldu.
Yucatan'da Parçalı Siyaset
Birçok yerel beyliğin denge siyaseti belirleyici oldu.
Deniz Ticareti ve Tuz
Kıyı ürünleri ve tuz ticareti bölgede önem taşıdı.
Bölgesel Rekabetin Sertleşmesi
Yucatan içindeki küçük devletler çatışmalı düzen içinde yaşadı.
İspanyol Öncesi Son Maya Dünyası
Maya bölgesi tek devlet değil, çok sayıda bağımsız ya da yarı bağımsız siyasal birimden oluşuyordu.
İlk İspanyol Temasları
İspanyol seferleri Yucatan kıyılarına ulaştı.
Kıyı Çatışmaları
Bazı kıyı Maya toplulukları İspanyollara direndi.
Yeni Keşif Seferleri
İspanyol ilgisi bölgeye tekrar yöneldi.
Cortes Dönemi Temasları
İspanyollar Maya kıyılarıyla yeniden temas kurdu.
Pedro de Alvarado ve Yüksek Guatemala Seferleri
Yüksek bölgelerde K'iche' ve diğer Maya topluluklarına karşı fetih ilerledi.
Kaqchikel ve Diğer Gruplarla İttifak ve Çatışma
İspanyollar bazı Maya gruplarıyla işbirliği yaparken diğerlerine saldırdı.
Cortes'in Peten Geçişi
Hernan Cortes Peten Itza topraklarından geçti.
Yucatan'ın Sistemli Fethi Başlıyor
Montejo ailesi bölgeyi kalıcı olarak ele geçirmeye yöneldi.
Yucatan Direnişi
Maya toplulukları yaklaşık yirmi yıl boyunca İspanyol ilerleyişine ciddi direnç gösterdi.
İspanyol Yerleşim Denemeleri ve Başarısızlıklar
Yeni kasabalar kurma çabaları sık sık geriledi.
Yucatan'da Daha Kalıcı Sömürge Denetimi
Bazı bölgelerde İspanyol hâkimiyeti sağlamlaştı.
Merida'nın Kuruluş Süreci
İspanyollar kuzey Yucatan'da yeni sömürge merkezleri kurdu.
Yerli Nüfusun Hastalıkla Kırılması
Avrupa kökenli hastalıklar Maya topluluklarını ağır etkiledi.
Doğu Yucatan Ayaklanması
Cupiul isyanı gibi direnişler sömürgeyi sarstı.
Yucatan Fethinin Görece Tamamlanması
Yarımadadaki büyük örgütlü direniş büyük ölçüde bastırıldı.
Reduccion Politikaları
İspanyollar yerli nüfusu yeni sömürge kasabalarında toplamaya çalıştı.
Kaçış ve Orman Direnişi
Birçok Maya topluluğu ormanlık alanlara çekildi.
Mani Olayı ve Yakmalar
Piskopos Diego de Landa çok sayıda kutsal nesne ve kodeksi yok etti.
Nahuatl ve İspanyolca Arasında Maya Dillerinin Mücadelesi
Maya dilleri yerel yaşamda sürse de sömürge baskısı arttı.
Diego de Landa'nın Maya Kaydı
Yıkıcı rolüne rağmen Maya gelenekleri hakkında önemli kayıtlar bıraktı.
Peten Itza Bağımsızlığının Sürmesi
Peten havzasındaki Itza krallığı bağımsız yaşamını sürdürdü.
Nojpeten'in Bölgesel Gücü
Göl içindeki başkent sömürgeye karşı güçlü savunma sağladı.
Mission ve Diplomasi Girişimleri
İspanyollar Peten Maya gruplarını barışla bağlamaya çalıştı.
Maya Krallıkları Arası Rekabetin Sürmesi
Itza, Kowoj ve diğer gruplar arasında bölgesel denge vardı.
Sınır Bölgelerinde Karışık Düzen
Sömürge ve bağımsız alanlar iç içe var oldu.
Misyoner Temasları
İspanyollar Itza bölgesine dinî nüfuz kurmaya çalıştı.
Peten'de Bağımsızlık Direnci
İspanyol varlığı hâlâ kırılgandı.
Son Büyük Fetih Hazırlıkları
İspanyollar Peten'i tamamen ele geçirmek için ciddi askerî plan yaptı.
Nojpeten'in Düşüşü
Martín de Urzúa'nın saldırısıyla son bağımsız Itza krallığı yıkıldı.
Maya Siyasal Bağımsızlığının Sona Ermesi
Bağımsız son büyük alçak bölge krallığı da sömürgeye bağlandı.
Sömürge Maya Toplumunun Sürekliliği
Maya halkları köy, dil ve yerel gelenekleriyle yaşamaya devam etti.
Dillerin ve Yerel Kimliklerin Yaşaması
Yucatec, K'iche', Kaqchikel ve başka Maya dilleri kullanımda kaldı.
Bağımsız Meksika ve Orta Amerika Dönüşümleri
Yeni ulus-devletler Maya topluluklarını farklı rejimlere bağladı.
Kaste Savaşı'nın Başlangıcı
Yucatan'da Maya halkları büyük ayaklanma başlattı.
Arkeolojik Maya Keşifleri
Avrupalı ve Amerikalı araştırmacılar büyük kentleri belgelemeye başladı.
Yazıtların Sistemli Çözümlenmesi Başlıyor
Maya epigrafisi yavaş yavaş bilimsel alan haline geldi.
Maya Yazısının Çözülmesinde Atılım
Fonetik unsurların anlaşılmasıyla yazıtlar okunabilir hale geldi.
“Çöküş” Yerine Dönüşüm Yaklaşımı
Araştırmacılar 9. yüzyıl olaylarını bölgesel dönüşüm olarak daha dikkatli yorumlamaya başladı.
Lidar ve Yeni Arkeoloji Çağı
Uzaktan algılama teknolojileri binlerce yapı ve yol ağını görünür kıldı.
Yaşayan Maya Dünyası
Milyonlarca Maya insanı farklı diller, topluluklar ve geleneklerle bugün de yaşamaktadır.