Genel çerçeve
Bu kronoloji, sosyalizm ve komünizmi tek çizgili bir ideoloji tarihi olarak değil; fikirler, partiler, devrimler, devlet deneyimleri ve toplumsal mücadelelerin iç içe geçtiği büyük bir alan olarak ele alır. Bir yanda Marx, Engels, Lenin, Mao, Troçki, Rosa Luxemburg ve Gramsci gibi teorik-politik figürler vardır; diğer yanda sendikalar, grevler, köylü hareketleri, sosyal demokrat reformlar ve sömürgecilik karşıtı mücadeleler bulunur. Bu nedenle konu yalnız teori değil; yaşayan toplumların, kurulan rejimlerin ve yıkılan umutların da tarihidir.
Utopia'nın Yazılması
Thomas More ortaklaşmacı ve eşitlikçi unsurlar taşıyan hayali toplum tasviri sundu.
Alman Köylü Savaşı
Köylü isyanları adalet, mülkiyet ve eşitlik talepleriyle patladı.
Diggers Hareketi
İngiltere'de Diggers ortak toprak kullanımı ve eşitlikçi yaşamı savundu.
Rousseau ve Eşitsizlik Eleştirisi
Rousseau özel mülkiyet ve toplumsal eşitsizliği sert biçimde tartıştı.
Sanayi Devrimi
Fabrika sistemi, kentleşme ve ücretli emek hızla yayıldı.
Fransız Devrimi
Özgürlük, eşitlik ve yurttaşlık fikirleri Avrupa'yı sarstı.
Sans-culottes Radikalizmi
Şehirli halk daha eşitlikçi ekonomik tedbirler istedi.
Babeuf ve Eşitler Hareketi
Gracchus Babeuf ortaklaşmacı ve radikal eşitlikçi toplum fikrini savundu.
Eşitler Komplosu'nun Bastırılması
Babeuf çevresi devlet tarafından tasfiye edildi.
Saint-Simon'un Fikirleri
Üretimin planlı ve rasyonel örgütlenmesi savunuldu.
Robert Owen'ın Deneyleri
İşçi yaşam koşullarını iyileştiren fabrika ve topluluk modelleri geliştirildi.
Fourier'in Tasarıları
Fourier dayanışmacı topluluklar ve alternatif sosyal örgütlenmeler önerdi.
Sendikalara Kısmi Serbestlik
Britanya'da işçi birlikleri üzerindeki bazı yasaklar gevşedi.
New Harmony Deneyi
Owen'ın ABD'deki komünal yerleşim girişimi kısa sürdü.
Lyon Dokumacı Ayaklanması
Fransa'da ipek işçileri ücret ve yaşam koşulları için isyan etti.
Büyük İşçi Birliği Girişimi
Britanya'da geniş ölçekli emek örgütlenmesi denendi.
Adalet Birliği
Göçmen devrimciler eşitlikçi gizli örgütler kurdu.
Çartist Hareket
Britanya işçileri temsil, oy hakkı ve reform talebiyle kitlesel kampanya yürüttü.
Louis Blanc'ın Atölye Fikri
Devlet destekli işçi atölyeleri önerildi.
Marx'ın Paris Elyazmaları
Marx yabancılaşma, emek ve insan özü üzerine önemli analizler geliştirdi.
Silezya Dokumacı İsyanı
Alman işçiler yoksulluk ve sömürüye karşı ayaklandı.
Engels'in İngiltere İncelemesi
Engels sanayi kentlerindeki işçi sınıfı yaşamını anlattı.
Komünistler Birliği
Adalet Birliği yeniden örgütlenerek Komünistler Birliği oldu.
Komünist Manifesto
Marx ve Engels sınıf mücadelesi ve devrim tezlerini özetledi.
Avrupa Devrimleri
Kıta genelinde devrimci dalga yükseldi.
Ulusal Atölyeler Deneyi
Fransa'da devlet destekli çalışma modeli denendi.
Devrimlerin Yenilgisi
dalgası bastırıldı ve radikaller sürgüne itildi.
Marx'ın Sınıf Analizleri
Marx yenilgileri sınıf dengeleri üzerinden yorumladı.
Birinci Enternasyonal
Uluslararası Emekçiler Birliği kuruldu.
Das Kapital Cilt I
Marx kapitalist üretim biçiminin eleştirisini yayımladı.
Bakunin'in Yükselişi
Anarşist akımlar Enternasyonal içinde güç kazandı.
Alman İşçi Partilerinin Güçlenmesi
Marksist eğilimli işçi partileri Almanya'da büyüdü.
Paris Komünü
Paris işçileri kısa süreli komün yönetimi kurdu.
Enternasyonal Bölünmesi
Marxçılar ile anarşistler arasında kurumsal kopuş yaşandı.
Gotha Programı
Alman sosyalistleri ortak program altında birleşti.
Anti-Sosyalist Yasalar
Bismarck Almanya'da sosyalistleri baskı altına aldı.
Marx'ın Ölümü
Karl Marx yaşamını yitirdi.
Fabian Society
Britanya'da evrimci ve reformist sosyalizm örgütlendi.
Haymarket Olayı
Chicago işçi mücadelesi ve baskı dünya emek hareketini etkiledi.
İkinci Enternasyonal
Sosyalist partiler yeni uluslararası yapı kurdu.
Erfurt Programı
SPD daha sistemli Marksist program benimsedi.
Bağımsız İşçi Siyaseti
Britanya'da bağımsız işçi temsil çizgisi güçlendi.
Engels'in Ölümü
Kurucu kuşağın son büyük ismi öldü.
Bernstein Revizyonizmi
Bernstein reformcu ve evrimci sosyalizm savundu.
İşçi Temsil Komitesi
Britanya'da ileride İşçi Partisi'ne dönüşecek yapı ortaya çıktı.
Sosyalist Parti Amerika
ABD'de sosyalist hareket ülke çapında daha örgütlü hale geldi.
Lenin'in Ne Yapmalı? Metni
Öncü parti ve sıkı örgüt anlayışı savunuldu.
Bolşevik-Menşevik Ayrımı
Rus sosyal demokrat hareketi bölündü.
Rus Devrimi
Çarlık ilk büyük sarsıntısını yaşadı.
Sovyetlerin Ortaya Çıkışı
İşçi konseyleri yeni siyasal organlar olarak belirdi.
Stuttgart Kongresi
Sosyalistler savaş ve emperyalizm üzerine tartıştı.
Meksika Devrimi'nin Etkisi
Toprak ve köylü adaleti talepleri Latin Amerika solunu etkiledi.
SPD'nin Büyük Zaferi
Alman sosyal demokrasisi büyük seçim başarısı kazandı.
Savaş Kredileri Krizi
Birçok sosyalist parti I. Dünya Savaşı'nda kendi hükümetlerini destekledi.
Zimmerwald Konferansı
Savaşa karşı sosyalistler yeni ortak hat aradı.
Dublin Ayaklanması ve Connolly
Ulusal kurtuluş ile sosyalizm İrlanda'da birleşti.
Şubat Devrimi
Çarlık çöktü ve iktidar boşluğu oluştu.
Nisan Tezleri
Lenin iktidarın Sovyetlere devrini savundu.
Ekim Devrimi
Bolşevikler iktidarı ele geçirdi.
Brest-Litovsk
Sovyet Rusya savaştan çekildi.
Alman Devrimi
İmparatorluk çöktü ve işçi-konsey hareketi yükseldi.
Spartakist Ayaklanma
Rosa Luxemburg ve Liebknecht çevresi bastırıldı.
Komintern'in Kuruluşu
Üçüncü Enternasyonal Moskova merkezli kuruldu.
Macar Sovyet Cumhuriyeti
Kısa ömürlü komünist yönetim denendi.
İtalya Fabrika İşgalleri
İşçiler sanayi tesislerini işgal etti.
Kronstadt Ayaklanması
Sovyet yönetimi eski destek çevrelerinden gelen isyanı bastırdı.
NEP Dönemi
Lenin sınırlı piyasa açılımları içeren Yeni Ekonomi Politikası'nı başlattı.
Çin Komünist Partisi'nin Kuruluşu
ÇKP küçük kadro partisi olarak doğdu.
SSCB'nin Kuruluşu
Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği kuruldu.
Faşizmin Yükselişi
İtalya'da faşizm sosyalist harekete karşı iktidar kurdu.
Alman Krizi ve Başarısız Devrimci Hamle
Alman komünist girişimi başarısız oldu.
Lenin'in Ölümü
İktidar mücadelesi Sovyet sistemini yeni döneme soktu.
Tek Ülkede Sosyalizm Tezi
Stalin çevresi devrimin ulusal ölçekte inşasını savundu.
Çin'de 30 Mayıs Hareketi
Emperyalizm karşıtı işçi ve öğrenci hareketi yükseldi.
Britanya Genel Grevi
Büyük sanayi grevi sınıf siyasetinin gücünü gösterdi.
Şanghay Katliamı
Milliyetçi güçler komünistleri bastırdı.
Birinci Beş Yıllık Plan
SSCB hızlı sanayileşme yoluna girdi.
Kolektivizasyon Başlangıcı
Tarım zorla kolektifleştirildi.
İkinci İspanya Cumhuriyeti
Toprak ve laiklik reformlarıyla sol siyaset güçlendi.
Büyük Kıtlık ve Tarım Krizi
Sovyet tarım politikaları ağır insani sonuçlar doğurdu.
Uzun Yürüyüş
Çin komünistleri geri çekilerek hayatta kaldı.
Halk Cephesi Stratejisi
Komintern faşizme karşı geniş ittifak politikasına yöneldi.
İspanya İç Savaşı
Sosyalistler, komünistler ve anarşistler faşizme karşı savaştı.
Büyük Tasfiyeler
Stalin dönemi kitlesel baskılar ve yargılamalarla anıldı.
Troçkist Muhalefetin Yayılması
Stalin karşıtı Marksist çizgiler farklı ülkelerde örgütlenmeye çalıştı.
Nazi-Sovyet Paktı
SSCB Almanya ile saldırmazlık paktı imzaladı.
Troçki'nin Öldürülmesi
Troçki Meksika'da öldürüldü.
Barbarossa Harekâtı
Nazi Almanyası SSCB'yi işgal etti.
Komintern'in Dağıtılması
SSCB savaş diplomasisi gereği Enternasyonal'i kapattı.
Yugoslav Partizan Zaferi
Tito önderliğinde bağımsız komünist hareket güç kazandı.
Doğu Avrupa Halk Demokrasileri
Savaş sonrası bölgede komünist etkili rejimler kuruldu.
Britanya İşçi Partisi Zaferi
Kamulaştırma ve refah devleti çizgisi güç kazandı.
Vietnam Demokratik Cumhuriyeti
Ho Chi Minh önderliğinde bağımsızlık ve sosyalizm birleşti.
Cominform
Sovyet blok koordinasyonu için yeni yapı kuruldu.
Hindistan'da Planlamacı Kalkınma
Bağımsızlık sonrası devletçilik ve sosyalist esinli model tartışıldı.
Tito-Stalin Ayrılığı
Yugoslavya Moskova çizgisinden koptu.
Çekoslovakya'da Komünist İktidar
Komünistler ülkede tam denetim kurdu.
Çin Halk Cumhuriyeti
Mao önderliğinde Çin devrimi başarıya ulaştı.
Doğu Almanya'nın Kuruluşu
Almanya'nın doğusunda sosyalist devlet kuruldu.
Kore Savaşı
Komünist ve anti-komünist bloklar sıcak savaşta karşılaştı.
Sosyalist Enternasyonal'in Yeniden Kuruluşu
Demokratik sosyalist partiler yeni ağ kurdu.
Stalin'in Ölümü
SSCB yeni liderlik arayışına girdi.
Doğu Almanya Ayaklanması
İşçi protestoları Sovyet destekli rejimce bastırıldı.
Guatemala Darbesi
Reformcu-sola yakın hükümet devrildi.
Bandung Konferansı
Yeni bağımsız ülkelerde üçüncü dünya sosyalizmi fikri güç kazandı.
Varşova Paktı
Doğu Bloku askeri ittifak kurdu.
Gizli Konuşma
Kruşçev Stalin'i eleştirdi.
Macar Ayaklanması
Sovyet müdahalesiyle bastırılan reform talebi doğdu.
Süveyş ve Üçüncü Dünya Solu
Emperyalizm karşıtı söylem güç kazandı.
Avrupa Ekonomik Topluluğu ve Sol
Batı Avrupa solu refah devleti ile entegrasyon arasında yeni denge aradı.
Irak Devrimi
Arap dünyasında radikal devletçilik ve sosyal adalet dili yükseldi.
Küba Devrimi
Fidel Castro hareketi iktidarı aldı.
Yeni Solun İlk İşaretleri
Gençlik, kültür ve anti-bürokratik sol söylemler belirginleşti.
Berlin Duvarı
Doğu ve Batı blok ayrımı somut duvara dönüştü.
Bağlantısızlar ve Sosyal Adalet Söylemi
Birçok yeni devlet planlama ve kamu müdahalesini benimsedi.
Küba Füze Krizi
Küba dünya nükleer geriliminin merkezine geldi.
Afrika Sosyalizmleri
Tanzanya, Gana ve başka ülkelerde özgün sosyalist modeller tartışıldı.
Çin-Sovyet Ayrılığı
Moskova ve Pekin arasındaki ideolojik-siyasal kopuş derinleşti.
Endonezya Katliamları
Komünist hareket büyük şiddetle tasfiye edildi.
Çin Kültür Devrimi
Mao kitle seferberliğiyle parti-devlet düzenini sarstı.
Latin Amerika Gerilla Dalgası
Che Guevara etkisiyle kıta genelinde silahlı mücadeleler yayıldı.
Prag Baharı
Çekoslovakya'da reformcu sosyalizm denemesi ortaya çıktı.
Sovyet Müdahalesi
Prag Baharı tanklarla bastırıldı.
Batı'da Öğrenci ve İşçi İsyanları
Paris ve diğer merkezlerde radikal sol yükseldi.
Avrupa Komünizmlerinde Farklılaşma
Batı Avrupa komünist partileri Moskova çizgisinden uzaklaşmaya başladı.
Şili'de Allende'nin Seçilmesi
Seçim yoluyla sosyalist iktidar kuruldu.
Bangladeş ve Sol Milliyetçilik
Ulusal kurtuluş ile sol söylemler birleşti.
Detant Dönemi
Bloklar arası yumuşama ideolojik sertliği bir süre azalttı.
Şili Darbesi
Allende devrildi ve sol hareket ağır bastırıldı.
Portekiz Karanfil Devrimi
Diktatörlük çöktü ve güçlü sol dalga yükseldi.
Vietnam'ın Birleşmesi
Komünist zafer tüm ülkeye yayıldı.
Kamboçya Kızıl Kmer Rejimi
Aşırı radikal komünist deneyim büyük felakete dönüştü.
Mao'nun Ölümü
Çin devriminin kurucu lideri öldü.
Eurokomünizmin Yükselişi
İtalya, İspanya ve Fransa komünist partileri daha bağımsız çizgi aradı.
Deng Reformlarının Başlangıcı
Çin piyasa açılımları ve ekonomik reformlara yöneldi.
İran Devrimi ve Solun Krizi
Dinsel devrim sol hareketleri gölgede bıraktı.
Nikaragua Sandinista Devrimi
Sandinistalar iktidara geldi.
Afganistan'a Sovyet Müdahalesi
SSCB savaşa girdi.
Dayanışma Hareketi
Polonya'da işçi hareketi komünist rejime karşı yükseldi.
Mitterrand'ın Fransa'da Zaferi
Sosyalist hükümet Batı Avrupa'da önemli iktidar örneği oldu.
Latin Amerika Borç Krizi
Sol kalkınma modelleri ekonomik baskı altına girdi.
Batı Avrupa'da Neoliberal Dönüşüm
Sosyalist ve sosyal demokrat partiler yeni ekonomik düzene uyum aradı.
Britanya Madenci Grevi
Sendikal sınıf siyaseti büyük yenilgi yaşadı.
Gorbaçov Dönemi
Glasnost ve perestroyka reformları başladı.
Çernobil ve Güven Krizi
Sovyet gizliliği ve sistem sorunları açığa çıktı.
INF ve Yumuşama
Silah anlaşmaları blok gerilimini azalttı.
Sovyet Çekilme Süreçleri
Afganistan'dan geri çekilme başladı.
Doğu Avrupa Devrimleri
Polonya, Macaristan, Doğu Almanya ve diğer rejimler çöktü.
Berlin Duvarı'nın Yıkılması
Doğu-Blok ayrımının sembolü çöktü.
Tiananmen Sonrası Çin
Çin siyasi baskıyı sürdürürken ekonomik açılımı korudu.
Almanya'nın Birleşmesi
Doğu Almanya ortadan kalktı.
SSCB'nin Dağılması
Sovyetler Birliği resmen sona erdi.
Rusya'da Piyasa Şoku
Hızlı özelleştirme ve serbestleşme başladı.
Maastricht ve Avrupa Solu
Avrupa entegrasyonu karşısında sosyal demokratlar yeni denge aradı.
Çin'de Sosyalist Piyasa Ekonomisi Tanımı
Parti piyasa mekanizmasını resmî çerçeveye aldı.
Zapatista Ayaklanması
Meksika'da yerli, anti-kapitalist ve solcu hareket küresel dikkat çekti.
Britanya İşçi Partisi'nin Yeniden Konumlanması
Merkezileşen sosyal demokrat çizgi güç kazandı.
New Labour Dönemi
Tony Blair çizgisi piyasa ile sosyal reformu birleştirmeye çalıştı.
Latin Amerika Sol Dalgasının Başlangıcı
Venezuela başta olmak üzere yeni sol hükümetler yükseldi.
Seattle Protestoları
Küreselleşme karşıtı hareket yükseldi.
Putin Dönemi ve Eski Sovyet Alanı
Post-komünist coğrafyada yeni otoriter-kapitalist düzenler oluştu.
Çin'in DTÖ'ye Girişi
Çin dünya kapitalizmine daha derin entegre oldu.
Lula'nın Brezilya Zaferi
İşçi Partisi iktidara geldi.
Irak Savaşı ve Sol Muhalefet
Dünya genelinde büyük savaş karşıtı gösteriler yapıldı.
Avrupa Sol Partileri Ağları
Yeni sol ve radikal sol partiler kıta çapında yakınlaştı.
Latin Amerika Pembe Dalga
Birçok ülkede sol hükümetler art arda geldi.
Nepal Maoist Süreci
Maoistler iç savaştan parlamenter sürece geçti.
Küresel Eşitsizlik Tartışmalarının Büyümesi
Gelir dağılımı ve finans kapital eleştirileri arttı.
Küresel Finans Krizi
Serbest piyasa modeli ağır sarsıldı.
Avrupa'da Kemer Sıkma Karşıtı Sol
Krize tepki olarak yeni sol dalga doğdu.
Çin'in Küresel Ağırlığı
Çin dünya ekonomisinin ana güçlerinden biri oldu.
Occupy Hareketi
“Yüzde 99” söylemi küresel eşitsizlik eleştirisini yaydı.
Sol Popülizm Tartışmaları
Krize tepki olarak yeni örgüt ve söylemler gelişti.
Çin'de Merkezileşen Parti Gücü
Ekonomik açılım sürerken siyasi denetim arttı.
Syriza'nın Yükselişi
Yunanistan'da radikal sol kriz karşıtı umut haline geldi.
Corbyn Dalgası
Britanya'da kamucu ve soldan İşçi Partisi çizgisi güçlendi.
Sanders Kampanyası
ABD'de demokratik sosyalizm kavramı geniş kitlelere taşındı.
Latin Amerika Solunda Gerileme
Bazı pembe dalga hükümetleri zayıfladı.
Fransa'da Geleneksel Solun Krizi
Sosyal demokrat partiler ağır gerileme yaşadı.
Dijital Emek ve Yeni Sol Tartışmalar
Platform ekonomisi, güvencesizlik ve veri sömürüsü tartışıldı.
Latin Amerika Sokak Hareketleri
Şili başta olmak üzere eşitsizlik karşıtı kitlesel protestolar yükseldi.
Pandemi ve Devletçilik
Salgın döneminde kamu sağlık sistemleri ve sosyal koruma tartışmaları öne çıktı.
Küresel Solun Temel Gelir Tartışmaları
Güvencesiz çalışma karşısında yeni refah araçları konuşuldu.
Çin'de “Ortak Refah” Söylemi
Eşitsizliği sınırlama dili yeniden öne çıkarıldı.
Latin Amerika'da Yeni Sol Dalgalar
Bazı ülkelerde sol adaylar yeniden güç kazandı.
Savaş ve Enerji Krizi
Küresel krizler devlet müdahalesi ihtiyacını artırdı.
İşçi Hareketlerinde Yeni Canlanma
Sendikalaşma ve grevler bazı ülkelerde yeniden arttı.
Avrupa'da Aşırı Sağ ve Sol Rekabeti
Eşitsizlik ve yaşam maliyeti krizi farklı radikal akımları besledi.
Yapay Zeka ve Emek Tartışmaları
Otomasyonun istihdam üzerindeki etkileri daha çok tartışıldı.
Küresel Seçim Yılında Solun Dağınıklığı
Bazı ülkelerde sol güç kazanırken bazılarında geriledi.
İklim Solu ve Yeşil Sosyalizm
İklim kriziyle emek ve eşitlik siyaseti daha çok birleşti.
Refah Devleti Tartışmalarının Geri Dönüşü
Barınma, sağlık ve eğitim maliyetleri kamu müdahalesi talebini artırdı.
Küresel Güneyde Karma Modeller
Devletçilik, piyasa ve sosyal yardım karışımları çoğaldı.
Çin Modeli Tartışmaları
Tek parti yönetimi ile piyasa ekonomisinin bileşimi dünya çapında inceleniyor.
Demokratik Sosyalizm Canlanması
Özellikle genç kuşaklar arasında kamuculuk ve eşitlik siyaseti yeniden ilgi görüyor.
Sendikal Yeniden Toparlanma
Lojistik, hizmet ve teknoloji sektörlerinde yeni işçi örgütlenmeleri gelişiyor.
Veri Kapitalizmi Eleştirisi
Büyük teknoloji şirketlerinin gücü yeni sol eleştirilerin konusu oldu.
Konut ve Yaşam Maliyeti Krizi
Barınma sorunu sosyal adalet siyasetini keskinleştiriyor.
Sosyal Demokrasi ile Radikal Sol Arasındaki Gerilim
Reformcu ve sistem karşıtı yollar yan yana varlığını sürdürüyor.
Komünizm ve Sosyalizmin Süren Mirası
İşçi hakları, eşitlik, planlama, kamu hizmeti ve anti-kapitalizm tartışmaları yaşamaya devam ediyor.