Genel çerçeve
İsrail-Filistin meselesi, tek bir savaşla ya da tek bir dinî anlaşmazlıkla açıklanamayacak kadar uzun ve katmanlı bir tarihsel düğümdür. Geç Osmanlı dönemindeki demografik değişimler, Siyonizmin yükselişi, Britanya mandası, 1948 savaşı ve Nakba, 1967 işgali, yerleşimlerin yayılması, Kudüs’ün statüsü, mültecilik, Filistin iç siyaseti, Hamas-FKÖ ayrımı ve defalarca başarısız olan barış süreçleri bu düğümün ana parçalarıdır. 2023 sonrası Gazze savaşı ise bu uzun tarihin en yıkıcı ve en çok tartışılan yeni evresini oluşturdu.
Birinci Aliyah başlar
Doğu Avrupa ve Rusya’dan ilk büyük Yahudi göç dalgaları Osmanlı Filistini’ne yöneldi.
Herzl Der Judenstaat’ı yayımlar
Theodor Herzl, Yahudi sorununun siyasal bir devlet projesiyle çözülebileceğini savundu.
Birinci Siyonist Kongre toplanır
Basel’de toplanan kongre, Filistin’de Yahudi ulusal yurdu hedefini kurumsal bir çerçeveye bağladı.
Yahudi Ulusal Fonu kurulur
Toprak alımı ve yerleşim finansmanı için yeni kurumsal araçlar oluşturuldu.
İkinci Aliyah yaşanır
Yeni göç dalgası ile tarımsal yerleşimler, işçi örgütleri ve İbranice kamusal hayat güçlendi.
Tel Aviv kurulur
Yafa yakınında modern Yahudi yerleşimi olarak Tel Aviv kuruldu.
McMahon-Hüseyin yazışmaları
Britanya, savaş yıllarında Arap liderliğiyle Osmanlı sonrası düzen hakkında temas kurdu.
Sykes-Picot gizli anlaşması
Britanya ve Fransa, Osmanlı Arap topraklarının paylaşımı için gizli bir taslak hazırladı.
Balfour Deklarasyonu ilan edilir
Britanya, Filistin’de Yahudi halkı için bir ulusal yurt kurulmasını desteklediğini açıkladı.
Britanya Kudüs’e girer
Osmanlı egemenliği fiilen sona ererken Kudüs Britanya denetimine geçti.
San Remo Konferansı yapılır
Müttefikler Filistin’in Britanya mandasına bırakılmasının yolunu açtı.
Kudüs ve çevresinde gerilim büyür
Nebi Musa olayları gibi erken manda dönemi şiddetleri toplumsal kutuplaşmayı görünür kıldı.
Haganah kurulur
Yişuv kendi savunma örgütünü kurdu.
Yafa olayları yaşanır
Göç, emek ve toprak tartışmaları yeni şiddet dalgası üretti.
Milletler Cemiyeti Filistin Mandası’nı onaylar
Britanya mandası hukuki zemin kazandı ve Balfour çizgisi manda metnine işlendi.
Transürdün ayrı yönetime bağlanır
Mandanın doğu kesimi ayrı bir idari çerçeveye dönüştürüldü.
Ağlama Duvarı krizi ve Hebron katliamı
Kutsal mekânlar etrafındaki gerilim geniş çaplı şiddete dönüştü.
Avrupa’dan göç hızlanır
Nazi Almanyası’nın yükselişiyle Filistin’e Yahudi göçü belirgin biçimde arttı.
Büyük Arap Ayaklanması başlar
Filistinli Araplar manda yönetimine, göçe ve toprak satışlarına karşı isyan başlattı.
Peel Komisyonu taksimi önerir
Britanya destekli komisyon ilk ciddi bölünme planını gündeme getirdi.
Beyaz Kitap yayımlanır
Britanya göç ve toprak alımına sınırlama getirerek manda politikasını revize etti.
Biltmore Programı kabul edilir
Siyonist hareket savaş yıllarında Yahudi devlet hedefini daha açık savunmaya başladı.
Holokost sonrası dönem
Avrupa Yahudilerinin uğradığı soykırımın ardından göç ve devlet talebi uluslararası düzeyde daha fazla destek buldu.
King David Oteli bombalanır
Irgun’un düzenlediği saldırı Britanya yönetimine ağır darbe vurdu.
UNSCOP raporu hazırlanır
Birleşmiş Milletler Özel Komitesi Filistin’in geleceğine dair taksim merkezli öneri geliştirdi.
BM 181 sayılı taksim planını kabul eder
Plan, biri Arap biri Yahudi devlet ve Kudüs için özel statü önerdi.
Manda Filistini’nde iç savaş başlar
Taksim kararından sonra Yahudi ve Arap silahlı gruplar arasında geniş çaplı çatışmalar başladı.
Deir Yasin katliamı yaşanır
Köyde sivillerin öldürülmesi büyük korku ve kaçış dalgasını besledi.
İsrail bağımsızlığını ilan eder
Britanya mandası sona ererken Tel Aviv’de İsrail Devleti ilan edildi.
Arap devletleri savaşa girer
Mısır, Ürdün, Suriye, Lübnan ve Irak müdahil oldu.
Nakba ve kitlesel Filistinli göçü
Yüz binlerce Filistinli savaş, korku, zorla çıkarma ve yıkım nedeniyle evlerinden ayrıldı.
Ateşkes anlaşmaları ve Yeşil Hat oluşur
İsrail komşularıyla ayrı ateşkesler imzaladı.
UNRWA kurulur
BM, Filistinli mülteciler için özel yardım ajansını oluşturdu.
Geri Dönüş Yasası kabul edilir
İsrail, dünya Yahudilerine göç ve vatandaşlık imkânı tanıdı.
Batı Şeria Ürdün’e, Gazze Mısır denetimine bağlanır
1948 sonrası Filistin toprakları farklı yönetimlere bölündü.
Süveyş Krizi yaşanır
İsrail, Britanya ve Fransa ile birlikte Mısır’a karşı savaşa girdi.
El Fetih kurulur
Yaser Arafat çevresindeki kadrolar bağımsız Filistinli silahlı mücadele çizgisi geliştirdi.
FKÖ kurulur
Filistin Kurtuluş Örgütü Arap desteğiyle resmî çatı örgüt haline geldi.
Altı Gün Savaşı patlak verir
İsrail Mısır, Suriye ve Ürdün’e karşı kısa sürede askeri üstünlük sağladı.
Batı Şeria, Doğu Kudüs, Gazze, Sina ve Golan işgal edilir
Savaş sonunda milyonlarca Filistinli İsrail askeri yönetimi altına girdi.
BM 242 sayılı karar kabul edilir
Karar, toprak karşılığı barış formülünü öne çıkardı.
Karameh çatışması yaşanır
Ürdün’deki çatışma sonrası Filistinli fedai hareketler sembolik prestij kazandı.
Kara Eylül dönemi
Ürdün yönetimi ile Filistinli örgütler arasındaki çatışma FKÖ’nün Lübnan’a kaymasına yol açtı.
Münih saldırısı düzenlenir
Filistinli militanların Olimpiyat saldırısı uluslararası yankı doğurdu.
Yom Kippur / Ekim Savaşı yaşanır
Mısır ve Suriye’nin saldırısı bölgesel düzeni yeniden sarstı.
Arap Ligi FKÖ’yü meşru temsilci sayar
Rabat zirvesinde FKÖ Filistin halkının meşru temsilcisi olarak tanındı.
Arafat BM’de konuşur
FKÖ lideri uluslararası platformda Filistin davasını dünyaya sundu.
Toprak Günü
İsrail içindeki Arap yurttaşların toprak kamulaştırmalarına karşı protestoları simgeselleşti.
Likud iktidara gelir
İsrail’de siyasal iktidar değişimi yerleşim politikasını hızlandıran bir döneme kapı açtı.
Camp David Çerçevesi imzalanır
Mısır-İsrail barışı ve Filistin özerkliği tartışmaları aynı pakette ele alındı.
Mısır-İsrail Barış Antlaşması yapılır
İlk Arap devleti İsrail’le resmî barış imzaladı.
Kudüs Yasası kabul edilir
İsrail Kudüs’ü ‘tam ve birleşik’ başkent ilan eden adım attı.
İsrail Lübnan’ı işgal eder, FKÖ Beyrut’tan çıkar
Lübnan savaşı Filistin örgütlerinin merkezini Tunus’a kaydırdı.
Birinci İntifada başlar
Gazze’de başlayıp Batı Şeria’ya yayılan kitlesel halk ayaklanması yeni dönem açtı.
Filistin Bağımsızlık Bildirgesi ilan edilir
Cezayir’de ilan edilen metin 1967 sınırları eksenli diplomasiye alan açtı.
Ürdün Batı Şeria üzerindeki hak iddiasından vazgeçer
Amman yönetimi idari ve hukuki bağları gevşetti.
Madrid Konferansı toplanır
Soğuk Savaş sonrası ilk geniş çaplı barış görüşmeleri başladı.
Oslo I Anlaşması imzalanır
İsrail ile FKÖ karşılıklı tanımaya dayalı geçici uzlaşıya vardı.
Filistin Yönetimi kurulur
Gazze ve Eriha’dan başlayarak sınırlı özerk yönetim başladı.
İsrail-Ürdün Barış Antlaşması yapılır
İkinci Arap devleti de İsrail’le resmî barış imzaladı.
El-Halil / Hebron katliamı yaşanır
Bir İsrailli yerleşimci, İbrahim Camii’nde Filistinli sivilleri öldürdü.
Oslo II imzalanır
Batı Şeria A, B ve C bölgelerine ayrıldı.
Yitzhak Rabin öldürülür
İsrail Başbakanı bir Yahudi aşırılıkçı tarafından suikastla öldürüldü.
Şiddet ve siyasi sertleşme artar
Hamas saldırıları ve İsrail’de güvenlik eksenli siyaset güç kazandı.
Wye River Mutabakatı yapılır
Taraflar sınırlı yeniden konuşlanma ve güvenlik taahhütlerinde uzlaştı.
Camp David Zirvesi sonuçsuz kalır
Nihai statü konularında taraflar anlaşmaya varamadı.
İkinci İntifada başlar
Kudüs gerilimi sonrası kitlesel protestolar ve ağır silahlı çatışmalar yayıldı.
Arap Barış Girişimi açıklanır
Arap ülkeleri 1967 sınırlarına dönüş karşılığında normalleşme önerdi.
Savunma Kalkanı Harekâtı yürütülür
İsrail Batı Şeria’da geniş ölçekli askerî operasyonlar yaptı.
Ayrım / güvenlik bariyeri inşası başlar
İsrail intihar saldırılarına karşı güvenlik gerekçesiyle bariyer kurmaya başladı.
UAD bariyer hakkında danışma görüşü verir
Uluslararası Adalet Divanı, bariyerin işgal altındaki topraklardaki kısmını hukuka aykırı buldu.
Yaser Arafat ölür
FKÖ ve Filistin siyasetinin simgesel lideri hayatını kaybetti.
Gazze’den tek taraflı çekilme gerçekleşir
İsrail Gazze’deki yerleşimleri ve askerî varlığını boşalttı.
Hamas seçimleri kazanır
Filistin yasama seçimlerinde Hamas birinci çıktı.
Hamas Gazze’nin kontrolünü alır
Hamas ile El Fetih arasındaki çatışma sonrası Gazze ve Batı Şeria fiilen ayrıştı.
Gazze Savaşı yaşanır
İsrail’in Cast Lead harekâtı ağır yıkım ve can kaybına yol açtı.
Gilad Shalit olayı ve yeni tırmanma
İsrailli askerin kaçırılması ve ardından gelen operasyonlar Gazze çevresindeki gerilimi büyüttü.
Mavi Marmara baskını yaşanır
Gazze ablukasını kırmayı hedefleyen filoya İsrail müdahale etti.
Şalit takası yapılır
İsrailli asker Gilad Shalit’in serbest bırakılması karşılığında çok sayıda Filistinli mahkûm bırakıldı.
Filistin BM’de gözlemci devlet statüsü alır
Genel Kurul Filistin’in statüsünü yükseltti.
Gazze’de yeni büyük savaş yaşanır
Koruyucu Hat Harekâtı haftalarca sürdü.
ABD Kudüs’ü İsrail’in başkenti olarak tanır
Washington’ın adımı diplomatik dengeleri sarstı.
Büyük Dönüş Yürüyüşleri başlar
Gazze sınırında abluka ve dönüş hakkı için kitlesel protestolar düzenlendi.
İsrail Ulus-Devlet Yasası kabul edilir
Yasa, İsrail’in Yahudi halkının ulus devleti niteliğini vurguladı.
Trump barış planı açıklanır
Plan İsrail’in güvenlik ve yerleşim taleplerine daha yakın görülerek tartışıldı.
İbrahim Anlaşmaları imzalanır
BAE, Bahreyn ve sonra başka bazı ülkeler İsrail’le normalleşmeye gitti.
Şeyh Cerrah ve Aksa gerilimi yeni savaşa yol açar
Kudüs’teki gerilim Gazze-İsrail çatışmasına dönüştü.
Hamas öncülüğünde İsrail’e büyük saldırı yapılır
Sivillerin de hedef olduğu saldırılar ve rehin almalar büyük şok yarattı.
İsrail Gazze’ye geniş çaplı savaş başlatır
Hava saldırıları, kara harekâtı ve kuşatma politikaları ağır insani sonuçlar doğurdu.
İlk geçici ateşkes ve rehine-mahkûm takası yapılır
Kısa süreli duraklama sırasında rehine ve tutuklu değişimleri gerçekleşti.
UAD geçici tedbir kararı verir
Güney Afrika’nın açtığı davada Divan, İsrail’e belirli tedbirler yükledi.
BM Güvenlik Konseyi 2728 sayılı kararı kabul eder
Karar acil ateşkes ve rehinelerin bırakılması çağrısı yaptı.
UCM savcısı tutuklama talep eder
UCM savcısı İsrailli ve Hamaslı bazı liderler için yakalama başvuruları yaptı.
UAD Refah konusunda ek tedbir ister
Divan, Refah’taki askerî operasyonlara dair ek yükümlülükler vurguladı.
UAD işgalin hukuka aykırılığı hakkında görüş açıklar
Divan, işgal altındaki Filistin topraklarındaki İsrail varlığını hukuka aykırı buldu.
UCM Netanyahu ve Gallant için tutuklama emri çıkarır
Mahkeme, yargı yetkisi itirazlarını reddederek iki isim hakkında emir yayımladı.
Gazze’de aşamalı ateşkes ve takas anlaşması başlar
Taraflar rehine ve tutuklu değişimini içeren kademeli bir ateşkes düzenine geçti.
Ocak ateşkesi çöker ve savaş yeniden şiddetlenir
Müzakerelerin uzamaması üzerine bombardıman ve kara operasyonları yeniden arttı.
ABD destekli yeni ateşkes yürürlüğe girer
İki yıllık savaşın ardından yeni bir ateşkes düzeni kuruldu.
Kırılgan ateşkes sürerken ihlaller devam eder
Çatışma yoğunluğu düşse de karşılıklı ihlal suçlamaları ve sınırlı saldırılar sürdü.