Genel çerçeve
Bu kronoloji, evrim fikrinin yalnız Darwin'le başlamadığını; Antikçağ, İslam düşüncesi ve modern biyoloji arasında uzun bir tartışma hattı bulunduğunu gösterir. İbn Miskeveyh ve ona yakın devir/tekâmül çizgisi, varlığın cansızdan bitkiye, hayvana ve insana doğru dereceli biçimde yükselişini anlatır. Darwin ise 19. yüzyılda bu meseleyi ortak köken, varyasyon ve doğal seçilim gibi mekanizmalarla bilimsel bir kurama dönüştürür. Bu dosyanın ana amacı, benzerlikleri görünür kılarken Miskeveyh'in metafizik-ahlâkî tekâmül fikrini Darwin'in biyolojik evrim kuramıyla özdeşleştirmemektir.
Anaksimandros'un doğal köken fikri
Anaksimandros, canlılığın ve insanın kökenini bütünüyle mitolojik olmayan bir çerçevede düşünmeye çalışan ilk isimlerden biri oldu.
Empedokles'in birleşme ve ayıklanma fikri
Empedokles, canlı biçimlerinin rastgele birleşmelerle ortaya çıkıp uyumsuz olanların elendiğini düşündü.
Platon'un değişmez formlar vurgusu
Platon, türleri değişmez ideaların yeryüzündeki yansımaları gibi düşünmeye daha elverişli bir çerçeve sundu.
Aristoteles'in mertebeli doğa tasnifi
Aristoteles, canlıları yetkinlik ve işlev farklarına göre dereceli biçimde sınıflandırdı.
Stoacı doğa düzeni fikri
Stoacılar, evreni akıl ve düzen içeren canlı bir bütün olarak ele aldı.
Plotinos ve sudur zinciri
Yeni Platonculuk, varlığın Tanrı'dan taşan dereceli bir düzen içinde açıldığını savundu.
Çeviri hareketinin başlaması
Abbasî döneminde Yunanca felsefe ve bilim eserleri Arapçaya çevrilmeye başlandı.
Bağdat'ın kurulması
Bağdat, kısa sürede felsefe, bilim ve tercüme faaliyetlerinin büyük merkezlerinden biri oldu.
Câhiz'in doğumu
Câhiz, canlılar, çevre ve yaşam mücadelesi üzerine gözleme dayalı fikirler geliştiren önemli bir yazar oldu.
Beytülhikme'nin güçlenmesi
Bağdat'taki Beytülhikme, çeviri ve araştırma merkezi olarak büyük rol oynadı.
Kitâbü'l-Hayevân'ın yazılması
Câhiz, hayvanlar üzerine geniş gözlemler ve yorumlar içeren eserini olgunlaştırdı.
Câhiz'in ölümü
Câhiz'in mirası, biyoloji değil ama canlı dünyasını dikkatle gözleyen bir düşünce tarzı olarak yaşamaya devam etti.
İhvân-ı Safâ çevresinin ortaya çıkışı
Basra merkezli bu entelektüel çevre, kozmoloji, ruh, doğa ve toplum üzerine ansiklopedik risaleler kaleme aldı.
Resâil'in dolaşıma girmesi
İhvân-ı Safâ risaleleri farklı çevrelerde okunmaya ve tartışılmaya başladı.
İbn Miskeveyh'in doğumu
İbn Miskeveyh, İran coğrafyasında doğdu ve ileride hem tarihçi hem filozof olarak öne çıktı.
Büveyhîlerin Bağdat'a hâkim olması
Büveyhî dönemi, saray çevresinde felsefe ve yüksek kültür faaliyetlerini canlandırdı.
Miskeveyh'in saray ve bürokrasi çevresine girişi
İbn Miskeveyh, vezir çevreleriyle ilişki kurarak kitaplıklar ve devlet hizmeti içinde yer aldı.
Kütüphane ve ilim çevreleriyle yakın temas
Miskeveyh, tarih, ahlâk ve felsefe alanlarında yoğun bir birikim edindi.
Tehzîbü'l-Ahlâk'ın erken etkisi
Miskeveyh'in ahlâk düşüncesi şekillenmeye ve dolaşıma girmeye başladı.
el-Fevzü'l-Asgar'ın yazımı
Miskeveyh, Tanrı, nefs ve nübüvvet eksenli metafizik çerçevesini bu eserde topladı.
Mineralden insana uzanan çizginin formülleştirilmesi
Miskeveyh, varlıkların cansızdan bitkiye, hayvana ve insana doğru dereceli bir yükseliş içinde düşünülebileceğini anlattı.
İnsan aklının ayırıcı rolü
Miskeveyh'e göre insanı öne çıkaran şey, akıl ve ahlâkî yetkinleşme kapasitesiydi.
İbn Miskeveyh'in ölümü
Miskeveyh Rayy'de öldü ve ardında güçlü bir tarih ve ahlâk külliyatı bıraktı.
Miskeveyh metinlerinin istinsahı
Onun eserleri kopyalanarak medrese ve saray çevrelerinde yaşamayı sürdürdü.
Nâsır-ı Hüsrev'de mertebeli varlık dili
Nâsır-ı Hüsrev gibi düşünürlerde de dereceli varlık ve dönüş fikri güçlü biçimde işlendi.
Devir fikrinin sûfî dillerde görünmesi
Mertebeli varlık ve asla dönüş fikri, tasavvuf çevrelerinde şiirsel ve metafizik bir dil kazandı.
Nasîrüddîn Tûsî'nin Ahlâk-ı Nâsırî'si
Tûsî, Miskeveyh'in ahlâk çizgisini geliştirerek yeni bir klasik oluşturdu.
Mevlânâ'nın vefatı ve devriyye hafızası
Rûmî'nin eserlerindeki mertebeli yükseliş dili, sonradan devir ve tekâmül okumalarıyla birlikte anıldı.
Devriyye geleneğinin yaygınlaşması
İran ve Türk tasavvuf edebiyatında 'asla dönüş' ve mertebeli varlık anlatıları yaygınlaştı.
İbn Haldun'un Mukaddime'si
İbn Haldun, varlık dereceleri arasında birbirine yaklaşan halkalardan söz etti.
Osmanlı devriyyeleri
Türk tasavvuf ve halk edebiyatında devriyyeler çoğaldı.
Mekanik doğa felsefesinin yükselişi
Avrupa'da doğa, daha çok mekanik yasalarla işleyen bir alan olarak düşünülmeye başladı.
Linnaeus'un Systema Naturae'si
Carl Linnaeus, canlıların modern sınıflandırmasında dönüm noktası olan sistemini yayımladı.
Lamarck'ın doğumu
Jean-Baptiste Lamarck, canlıların dönüşümü konusunda sistemli açıklama yapacak isimlerden biri olarak doğdu.
Malthus'un doğumu
Thomas Malthus, nüfus baskısı ve kaynak kıtlığı üzerine düşünceleriyle tanındı.
Malthus'un Nüfus İlkesi
Malthus, nüfusun kaynaklardan daha hızlı artma eğiliminde olduğunu savundu.
Paley'in Doğal Teoloji'si
William Paley, doğadaki uyumu bilinçli tasarımın kanıtı olarak sundu.
Charles Darwin'in doğumu
Darwin, modern biyolojiyi kökten dönüştürecek İngiliz doğa tarihçisi olarak dünyaya geldi.
Lamarck'ın Philosophie zoologique'i
Lamarck, türlerin zamanla değiştiğini savunan en sistemli erken modern eserlerden birini yayımladı.
Darwin'in Edinburgh yılları
Darwin tıp eğitimi için Edinburgh'a gitti, fakat burada doğa tarihi ilgisi ağır bastı.
Darwin'in Cambridge dönemi
Darwin Cambridge'de ilahiyat eğitimi sürdürürken doğa tarihi ağlarına girdi.
Beagle yolculuğunun başlaması
Darwin HMS Beagle ile dünya çevresini dolaşacak yolculuğa çıktı.
Güney Amerika fosilleri
Darwin, yaşayan türlerle benzerlik taşıyan dev fosillerle karşılaştı.
Galápagos gözlemleri
Adalardaki ispinozlar ve kaplumbağalar, coğrafya ile canlı çeşitliliği arasındaki bağı görünür kıldı.
Tür dönüşümü defterleri
Darwin, türlerin değişimi üzerine özel notlar almaya başladı.
Malthus okuması
Darwin, Malthus'u okuyunca yaşam mücadelesi fikrini seçilim mekanizmasına bağladı.
İlk kısa taslak
Darwin kuramını ilk kez kısa bir özet halinde yazdı.
Genişletilmiş Darwin taslağı
Darwin daha ayrıntılı bir kuram taslağı hazırladı ama yayımlamadı.
Vestiges'in yayımlanması
Anonim yayımlanan Vestiges, evrim benzeri fikirleri geniş kitlelere taşıdı.
Midye ve kabuklular çalışmaları
Darwin yıllarca taksonomi üzerinde yoğunlaştı.
Wallace'ın Sarawak Yasası makalesi
Alfred Russel Wallace, türlerin yakın türlerden türediğine işaret eden önemli bir makale yayımladı.
Darwin'in büyük elyazmasına başlaması
Lyell'in teşvikiyle Darwin kapsamlı eserini yazmaya girişti.
Wallace mektubu ve ortak sunum
Wallace benzer bir mekanizma önerince Darwin'in ve Wallace'ın metinleri Linnean Society'de birlikte sunuldu.
Türlerin Kökeni'nin yayımlanması
On the Origin of Species yayımlandı ve bilim tarihinde büyük sarsıntı yarattı.
Oxford tartışması
Darwin'in görüşleri Oxford'da kamu önünde sert biçimde tartışıldı.
Archaeopteryx fosili
Kuş ve sürüngen özellikleri bir arada görülen Archaeopteryx bulundu.
Huxley'in İnsan'ın Doğadaki Yeri
T. H. Huxley, insan ile diğer hayvanlar arasındaki yakınlığı ayrıntılı biçimde savundu.
Mendel'in bezelye deneyleri
Gregor Mendel kalıtım ilkelerini ortaya koydu ancak çalışması uzun süre fark edilmedi.
Haeckel'in Morphologie der Organismen'i
Ernst Haeckel evrim fikrini popülerleştirdi ve soy ağacı çizimlerini yaygınlaştırdı.
Variation under Domestication
Darwin evcil türlerdeki değişimi ayrıntılandırdı.
The Descent of Man
Darwin, insanın da evrimsel çizginin parçası olduğunu daha açık biçimde savundu.
Altıncı baskıda 'evolution' dilinin güçlenmesi
Darwin, Origin'in sonraki baskılarında evrim dilini daha görünür kullandı.
Bitki deneylerinin derinleşmesi
Darwin çapraz döllenme ve bitki davranışları üzerine yoğun deneyler yürüttü.
Darwin'in ölümü
Darwin öldüğünde teorisi tam kabul görmüş değildi ama geri döndürülemez biçimde merkezdeydi.
Weismann'ın germ-plasm kuramı
August Weismann, kalıtımı beden değişikliklerinden ayıran güçlü bir model sundu.
Wallace'ın Darwinism kitabı
Wallace, doğal seçilimi daha kararlı savunan bir sentez ortaya koydu.
Mendel'in yeniden keşfi
De Vries, Correns ve Tschermak, Mendel'in bulgularını yeniden gündeme getirdi.
Mutasyon teorisinin yükselişi
Hugo de Vries, ani değişimlerin türleşmede rol oynayabileceğini savundu.
Morgan'ın meyve sineği laboratuvarı
T. H. Morgan'ın ekibi kromozom ve gen ilişkisini deneysel biçimde güçlendirdi.
Fisher'in biyometri ile Mendel'i buluşturması
R. A. Fisher, küçük varyasyonların da Mendelci kalıtımla açıklanabileceğini gösterdi.
Fisher'in The Genetical Theory of Natural Selection'ı
Seçilim, kalıtım ve istatistik tek çerçevede işlendi.
Muhammed İkbal ve hareket fikri
Bazı modern Müslüman düşünürler, değişim ve tekâmül temasını İslam düşüncesiyle yeniden ilişkilendirdi.
Dobzhansky'nin Genetics and the Origin of Species'i
Theodosius Dobzhansky, genetik ile evrimi bütünleştiren temel bir eser yayımladı.
Mayr'ın sistematik sentezi
Ernst Mayr, türleşme ve popülasyon düşüncesini merkeze taşıdı.
Simpson'ın fosil ve evrim sentezi
George Gaylord Simpson, paleontolojiyi modern senteze bağladı.
DNA'nın çift sarmal yapısı
Watson ve Crick, Franklin ile Wilkins'in verileri ışığında DNA modelini kurdu.
Moleküler evrim çağının başlaması
Protein ve DNA karşılaştırmaları, soy ilişkilerini moleküler düzeyde izlemeyi mümkün kıldı.
Darwin yılı ve Origin'in yüzüncü yılı
Yüzüncü yıl toplantıları Darwin'in bilimsel statüsünü büyük ölçüde pekiştirdi.
Margulis'in endosimbiyoz önerisi
Lynn Margulis, karmaşık hücrelerin kökeni için simbiyotik açıklama sundu.
Kimura'nın nötr teori çıkışı
Motoo Kimura, moleküler düzeyde birçok değişimin seçilim dışı süreçlerle açıklanabileceğini savundu.
Kesintili denge tezi
Gould ve Eldredge, evrim hızının her zaman yavaş ve sürekli olmadığını ileri sürdü.
Dobzhansky'nin meşhur makalesi
'Nothing in Biology Makes Sense Except in the Light of Evolution' ifadesi yayımlandı.
Sami Hawi'nin Miskeveyh okuması
Sami S. Hawi, Miskeveyh'in bazı pasajlarını modern evrim fikrine yakın biçimde yorumlayan etkili bir okuma sundu.
Woese ve Archaea ayrımı
Carl Woese, yaşam ağacını yeniden düşündüren bulgular sundu.
İnsan Genom Projesi
İnsan genomunun haritalanması için uluslararası proje başladı.
Miskeveyh'in daha çok ahlâkçı olarak yeniden konumlandırılması
Ansiklopedi ve referans eserlerde Miskeveyh'in etik ve tarih yönü öne çıkarılmaya devam etti.
İnsan genomunun taslak yayımları
İnsan genomuna dair ilk geniş taslaklar yayımlandı.
Kitzmiller v. Dover kararı
ABD'de akıllı tasarımın bilim dersi içinde sunulmasına karşı önemli bir mahkeme kararı çıktı.
Darwin'in 200. doğum yılı
Dünya çapında Darwin ve evrim tarihi yeniden gündeme geldi.
Türkiye'de Darwin kapağı tartışması
Bilim ve Teknik dergisinin Darwin kapağı etrafındaki sansür tartışması geniş yankı uyandırdı.
Yaşar Nuri Öztürk'ün Miskeveyh vurgusu
Yaşar Nuri Öztürk, Darwin'den yüzyıllar önce İbn Miskeveyh'in benzer bir tekâmül fikri kurduğunu yüksek sesle savundu.
İslam düşüncesinde evrim üzerine yeni okumalar
Türkçe ve İngilizce literatürde İslam düşünürlerinin tekâmül, devir ve canlılık anlayışları yeniden incelendi.
Genişletilmiş evrim sentezi tartışmaları
Evrim kuramının gelişim biyolojisi, epigenetik ve niş inşası gibi alanlarla genişletilmesi tartışıldı.
Müslüman düşünürlerin evrim fikirleri üzerine makaleler
Uluslararası yayınlarda Câhiz, İhvân-ı Safâ ve Miskeveyh gibi isimler yeniden birlikte ele alındı.
Müfit Selim Saruhan'ın İbn Miskeveyh çalışması
Türkçede İbn Miskeveyh'i evren, insan ve tekâmül bağlamında ele alan müstakil çalışma yayımlandı.
Evrim tartışmalarında kısa video ve dijital içeriklerin etkisi
Dijital mecralarda Miskeveyh, Darwin ve İslam düşüncesi üzerine içerikler hızla yaygınlaştı.
İhvân-ı Safâ'da tekâmül nazariyesi çalışmaları
Türk akademik dergilerinde İhvân-ı Safâ ve tekâmül başlığı özel olarak incelendi.
Miskeveyh'in metafiziğine dair yeni değerlendirmeler
Yeni makale ve incelemeler, onun sudur, nefs ve varlık mertebeleri anlayışını yeniden tartıştı.
Kamu tartışmalarında Miskeveyh-Darwin kıyası
Sosyal medya ve popüler tartışmalarda Miskeveyh sıkça Darwin'le karşılaştırılmaya devam etti.
Ayrımın daha net kurulması
Bugün pek çok araştırmacı, Miskeveyh'teki mertebeli tekâmül anlayışını Darwin'in doğal seçilim temelli biyolojik evrim kuramından ayırarak okumayı tercih ediyor.