Genel çerçeve
Bu kronoloji, Aydınlanma’yı yalnız filozof isimleriyle değil; matbaa, bilimsel devrim, salonlar, ansiklopediler, doğal haklar, kuvvetler ayrılığı, devrimler ve modern eleştiriler üzerinden açıklar. Aydınlanma’nın başarıları kadar çelişkileri de gösterilir.
Rönesans insan merkezli bakışı
Antik metinlere dönüş ve insan yeteneklerine vurgu Avrupa düşüncesini değiştirdi.
Matbaanın yayılması
Gutenberg tipi hareketli harf sistemi kitap çoğaltımını hızlandırdı.
Reform hareketi
Martin Luther’in çıkışı dinî otorite ve metin yorumunu tartışmaya açtı.
Kopernik ve Güneş merkezli evren
Kopernik Dünya’yı evrenin merkezi olmaktan çıkardı.
Francis Bacon ve deneyci yöntem
Bacon bilgiyi deney, gözlem ve fayda ilişkisiyle ele aldı.
Galileo’nun teleskop gözlemleri
Galileo gökyüzünü teleskopla inceleyerek Ay, Jüpiter uyduları ve Venüs evrelerini gözledi.
Descartes ve yöntem şüphesi
Descartes kesin bilgiye ulaşmak için sistemli şüpheyi kullandı.
Westphalia Barışı
Din savaşları sonrası Avrupa’da devlet egemenliği fikri güçlendi.
Hobbes ve Leviathan
Hobbes güvenlik için güçlü egemenlik teorisi kurdu.
Royal Society
Londra’da bilimsel gözlem ve deney paylaşımını destekleyen kurum kuruldu.
Newton’un Principia’sı
Newton hareket ve yerçekimi yasalarını matematikle açıkladı.
İngiliz Haklar Bildirgesi
Parlamentonun yetkileri ve kralın sınırları belirginleşti.
Locke ve yönetim anlayışı
Locke doğal hak, mülkiyet ve rıza temelli yönetimi savundu.
Locke ve insan zihni
Locke zihni deneyimle şekillenen bir alan olarak ele aldı.
Bayle ve eleştirel sözlük
Pierre Bayle dinî hoşgörü ve eleştirel bilgi anlayışına katkı verdi.
Newton optiği
Newton ışık ve renk üzerine çalışmalarını yayımladı.
Fransa’da Louis XIV sonrası
Uzun mutlakiyet döneminin ardından eleştirel salon kültürü güçlendi.
Montesquieu’nun İran Mektupları
Montesquieu, Avrupa toplumunu dış gözle eleştiren edebî eser yazdı.
Swift ve Gulliver’in Gezileri
Swift, bilim, siyaset ve insan kibri üzerine hiciv yazdı.
Voltaire’in İngiliz Mektupları
Voltaire İngiliz özgürlüklerini ve Newtoncu bilimi Fransız okura tanıttı.
Voltaire’e baskı
Voltaire’in eseri Fransa’da tepki gördü.
Linnaeus ve sınıflandırma
Linnaeus canlıları sistematik biçimde sınıflandırdı.
Kanunların Ruhu
Montesquieu kuvvetler ayrılığı fikrini sistemli biçimde ele aldı.
Ansiklopedi’nin başlaması
Diderot ve d’Alembert yönetiminde büyük Ansiklopedi yayımlanmaya başladı.
Lizbon depremi
Büyük deprem Avrupa’da kötülük, Tanrı, doğa ve iyimserlik tartışmalarını büyüttü.
Candide
Voltaire, aşırı iyimser felsefeyi hicvetti.
Rousseau ve Toplum Sözleşmesi
Rousseau genel irade ve meşru siyasal düzen üzerine yazdı.
Emile
Rousseau eğitim ve doğal gelişim üzerine etkili eserini yayımladı.
Beccaria ve cezalar
Beccaria işkence ve ölüm cezasına karşı rasyonel ceza anlayışını savundu.
Watt ve buhar çağı
Buhar teknolojisinin ilerlemesi Aydınlanma’nın ilerleme inancını somutlaştırdı.
Diderot’nun materyalist tartışmaları
Diderot doğa, madde ve insan üzerine cesur fikirler geliştirdi.
Ansiklopedi’nin tamamlanma aşaması
Ansiklopedi ciltleri bilgi, zanaat ve eleştiriyi bir araya getirdi.
Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi
Doğal hak, halk egemenliği ve özgürlük dili siyasal belgeye dönüştü.
Adam Smith ve Milletlerin Zenginliği
Smith iş bölümü, piyasa ve ekonomik özgürlük üzerine etkili eserini yazdı.
Kant ve Saf Aklın Eleştirisi
Kant aklın imkânlarını ve sınırlarını sorguladı.
Kant’ın Aydınlanma tanımı
Kant Aydınlanma’yı insanın kendi aklını kullanma cesareti olarak tanımladı.
ABD Anayasası
Kuvvetler ayrılığı ve temsil sistemi anayasal düzene bağlandı.
Fransız Devrimi
Mutlak monarşi, ayrıcalıklar ve eski rejim sarsıldı.
İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi
Özgürlük, mülkiyet, güvenlik ve baskıya direnme hakları ilan edildi.
Olympe de Gouges
Kadın ve Yurttaş Hakları Bildirisi kadınların dışlanmasını eleştirdi.
Mary Wollstonecraft
Kadın hakları ve eğitimi üzerine etkili bir savunma yazdı.
Terör dönemi
Fransız Devrimi’nde özgürlük idealleri şiddet ve baskıyla iç içe geçti.
Köleliğin kaldırılması kararı
Fransız Devrimi sürecinde kolonilerde köleliğin kaldırılması kararı alındı.
Napolyon Kanunları
Medeni hukuk, mülkiyet ve yurttaşlık ilkeleri yeni kodda toplandı.
Aydınlanma eleştirileri
Romantikler akılcılığın duygu, gelenek ve doğayı ihmal ettiğini savundu.
Bilimsel eğitim kurumları
Mühendislik okulları ve modern üniversiteler güçlendi.
Laiklik tartışmaları
Devlet, eğitim ve din ilişkisi Avrupa’da yeniden düzenlendi.
Frankfurt Okulu eleştirisi
Aydınlanma aklının teknik tahakküme dönüşebileceği savunuldu.
İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi
İkinci Dünya Savaşı sonrası evrensel haklar uluslararası belgeye dönüştü.
Bilim ve dezenformasyon mücadelesi
Dijital çağda akıl, kanıt ve eleştirel düşünme yeniden önem kazandı.
Salon kültürü
Paris salonlarında aristokrat kadınlar, filozoflar ve yazarlar fikir tartışmaları örgütledi.
Kahvehane kamusallığı
Londra ve Paris kahvehaneleri gazete, ticaret ve siyaset tartışmalarının merkezi oldu.
Mason locaları
Bazı localar farklı sınıflardan kişilerin eşitlik ve kardeşlik diliyle buluştuğu alanlar oldu.
Sansür ve gizli yayın
Yasaklanan kitaplar kaçak basım ve el altı dağıtımla yayıldı.
Doğa yasası fikri
Doğada düzen varsa toplumda da akla uygun düzen kurulabilir düşüncesi güçlendi.
Hoşgörü tartışması
Din savaşları deneyimi farklı inançlara tahammül fikrini güçlendirdi.
Doğal haklar
İnsanların doğuştan bazı haklara sahip olduğu savunuldu.
Kuvvetler ayrılığı
Yasama, yürütme ve yargının ayrılması keyfi yönetimi sınırlama aracı oldu.
Toplum sözleşmesi
Devletin meşruiyeti yönetilenlerin rızasıyla açıklanmaya başladı.
İlerleme fikri
İnsanlığın bilgi ve kurumlarla daha iyiye gidebileceği düşünüldü.
Eğitim reformu
Aydınlanmacılar cehaleti toplumsal geriliğin nedeni saydı.
Din eleştirisi
Bazı düşünürler dinin kurumlaşmış otoritesini ve bağnazlığı eleştirdi.
Deizm
Tanrı’yı evreni kuran ama mucizeyle sürekli müdahale etmeyen varlık olarak gören yaklaşım yayıldı.
Materyalizm
Bazı düşünürler zihni ve toplumu maddeci temelde açıklamaya çalıştı.
Kameralizm ve reform
Orta Avrupa’da devletin ekonomi ve nüfus yönetimini rasyonelleştirme anlayışı gelişti.
Aydınlanmış mutlakiyet
Frederick, Joseph ve Catherine gibi hükümdarlar reformu merkezî iktidarla birleştirdi.
Sömürge çelişkisi
Özgürlük dili yükselirken Avrupa sömürgeciliği ve köle ticareti sürdü.
Bilim popülerleşir
Deney gösterileri, halka açık dersler ve bilim kitapları yaygınlaştı.
Kadınların rolü
Salon yöneticileri, yazarlar ve eleştirmen kadınlar Aydınlanma ağlarında etkili oldu.
Aydınlanma bugün neden önemli?
Kanıt, eleştiri, hak, özgürlük ve eğitim hâlâ modern toplum tartışmalarının temelidir.
Hümanist eğitim
Latince, retorik ve klasik metinlere dayalı eğitim seçkinler arasında yayıldı.
Galileo’nun doğumu
Galileo modern gözlemci bilimin simgelerinden biri olarak doğdu.
Bacon’ın Novum Organum’u
Bacon eski otoriteye değil deneysel yönteme dayalı bilgi arayışını savundu.
Descartes’ın Meditasyonları
Descartes bilinç, Tanrı ve kesinlik üzerine felsefi temel aradı.
Spinoza’nın Teolojik-Politik İncelemesi
Spinoza kutsal metin yorumunda tarihsel-eleştirel yaklaşım geliştirdi.
Spinoza’nın Etika’sı
Spinoza Tanrı, doğa, özgürlük ve zorunluluk üzerine geometrik yöntemle yazdı.
Nantes Fermanı’nın kaldırılması
Fransa’da Protestanlara tanınan haklar geri alındı.
Newtonculuğun popülerleşmesi
Newton fiziği halka açık deneyler ve kitaplarla yayıldı.
Addison ve Steele dergileri
The Spectator gibi yayınlar ahlak, zevk ve toplum üzerine yazılar yayımladı.
Voltaire İngiltere deneyimi
Voltaire İngiltere’de parlamento, basın ve bilim ortamını gözlemledi.
Hume’un İnsan Doğası Üzerine İncelemesi
Hume insan bilgisini deneyim, alışkanlık ve kuşku üzerinden inceledi.
Frederick’in Prusya’da tahta çıkışı
Frederick kendini filozof kral imajıyla sundu.
Buffon’un Doğa Tarihi
Buffon doğa, canlılar ve yeryüzü tarihi üzerine geniş eser yayımlamaya başladı.
Fizyokratlar
Quesnay ve fizyokratlar ekonomi düzenini doğa yasalarıyla açıklamaya çalıştı.
Quesnay’in Ekonomik Tablosu
Quesnay üretim ve gelir akışını tabloyla göstermeye çalıştı.
Yedi Yıl Savaşı sonrası
Büyük savaş maliyesi devlet borcu ve reform arayışlarını büyüttü.
Catherine’in Nakaz’ı
Rusya’da Catherine hukuk reformu için Aydınlanmacı ilkelerden yararlanan talimat yayımladı.
Kamuoyu kavramı
Gazete, dergi ve salonlar siyasal kamuoyunu görünür hale getirdi.
Boston Tea Party
Amerikan kolonilerinde vergi ve temsil krizi çay eylemiyle sembolleşti.
Turgot reformları
Fransa’da Turgot serbest ticaret ve mali reformlar denedi.
Joseph II reformları
Avusturya’da serflik, dinî hoşgörü ve idare alanında reformlar yapıldı.
Kant ahlak felsefesi
Kant ödev, özgürlük ve evrensel yasa fikrini geliştirdi.
Federalist Yazılar
ABD anayasa tartışmalarında temsil, kuvvetler ayrılığı ve federalizm savunuldu.
Burke’ün devrim eleştirisi
Burke Fransız Devrimi’ni gelenek ve düzen açısından eleştirdi.
Cumhuriyetçi Fransa
Fransa’da monarşi kaldırıldı ve cumhuriyet ilan edildi.
Condorcet ve ilerleme fikri
Condorcet insan zihninin ilerlemesi üzerine iyimser bir tarih şeması kurdu.
Malthus’un nüfus teorisi
Malthus nüfus artışı ve kaynak sınırlılığı üzerine uyarılarda bulundu.
Humboldtçu üniversite fikri
Araştırma ve öğretimi birleştiren modern üniversite anlayışı gelişti.
Pozitivizm
Comte toplumu bilimsel yasalarla inceleme fikrini savundu.
Aydınlanma mirası tartışmaları
Postkolonyal, feminist ve ekolojik eleştiriler Aydınlanma’nın sınırlarını sorguladı.