Genel çerçeve
Bu kronoloji, Ukrayna ile Rusya arasındaki mücadelenin yalnız 2022'de başlamadığını; Kyiv Rus mirasının paylaşımından Kazak hetmanlığına, Çarlık ve Sovyet dönemlerinden bağımsız Ukrayna'nın Batı ve Rusya arasında sıkışan yönelimlerine kadar uzanan çok katmanlı bir tarih olduğunu gösterir. Dosya, hem askeri çatışmaları hem de dil, kimlik, egemenlik ve uluslararası yönelim mücadelelerini birlikte ele alır.
Oleg'in Kyiv'i ele geçirmesi
Varang kökenli yönetici Oleg, Kyiv'i ele geçirerek Doğu Slav dünyasının önemli bir siyasal merkezini kurdu.
Volodimir'in Hristiyanlaşması
Prens Volodimir döneminde Bizans etkisiyle Hristiyanlık resmî olarak benimsendi.
Yaroslav sonrası parçalanma
Bilge Yaroslav'ın ölümünden sonra Kyiv Rus iç bölünmelere açık hale geldi.
Andrey Bogolyubskiy'in Kyiv'i yağmalaması
Kuzeydoğu Rus prensliklerinden gelen güçler Kyiv'i ağır biçimde yağmaladı.
Moğolların Kyiv'i yıkması
Batu Han'ın orduları Kyiv'i ele geçirip büyük ölçüde tahrip etti.
Litvanya'nın Ukrayna topraklarına yayılması
Eski Rus topraklarının önemli bir bölümü Litvanya Büyük Dükalığı'nın kontrolüne girdi.
Mavi Sular Muharebesi
Litvanya kuvvetleri Altın Orda etkisini zayıflatan önemli bir zafer kazandı.
Moskova'nın Altın Orda bağımlılığından çıkışı
Ugra Nehri karşılaşması sonrası Moskova fiilen bağımsız hareket etmeye başladı.
Lublin Birliği
Polonya ve Litvanya birleşerek Rzeczpospolita'yı oluşturdu; birçok Ukrayna toprağı Polonya yönetimine bağlandı.
Brest Birliği
Bazı Ortodoks hiyerarşiler Roma ile birlik kurarak Grek Katolik çizgiye geçti.
Hmelnitski Ayaklanması
Bohdan Hmelnitski önderliğindeki Kazak isyanı Polonya-Litvanya düzenine karşı geniş bir başkaldırıya dönüştü.
Zboriv Düzeni
İsyanın ilk aşamasında Kazaklara bazı siyasî ve askerî ayrıcalıklar tanındı.
Beresteçko yenilgisi
Kazak kuvvetleri Polonya karşısında ağır bir yenilgi aldı.
Pereyaslav Radası
Kazak önderliği Pereyaslav'da Rus çarına bağlılık yemini ederek askerî koruma aradı.
Rus-Polonya Savaşı'nın başlaması
Pereyaslav sonrasında Rusya ile Polonya-Litvanya arasında Ukrayna merkezli büyük savaş başladı.
Hadyaç Antlaşması girişimi
Hetman İvan Vyhovskiy, Ukrayna'yı Polonya-Litvanya ile eşit ortaklık temelinde yeniden konumlandırmaya çalıştı.
Kara Rada ve hetmanlığın bölünmesi
Sol ve Sağ Yakalı Ukrayna arasında siyasî ayrışma derinleşti.
Andrusovo Ateşkesi
Rusya ile Polonya, Ukrayna'yı Dinyeper boyunca kabaca iki etki alanına bölen bir ateşkes yaptı.
Ebedî Barış Antlaşması
Polonya ile Rusya arasındaki yeni düzenleme, Kyiv üzerindeki Rus denetimini teyit etti.
Mazepa'nın İsveç'le ittifakı
Hetman İvan Mazepa, Büyük Kuzey Savaşı sırasında Çar Petro'ya karşı İsveç kralı XII. Karl ile birleşti.
Poltava Muharebesi
Petro'nun kuvvetleri İsveç-Mazepa ittifakını yendi.
Küçük Rusya Koleji
Rusya, hetmanlık işlerini denetlemek için daha merkezî bir idari yapı kurdu.
Hetmanlığın kaldırılması
II. Katerina, Ukrayna hetmanlık makamını resmen kaldırdı.
Zaporojya Siçi'nin dağıtılması
Rus ordusu Zaporojya Kazak merkezini ortadan kaldırdı.
İlk Polonya paylaşımı
Galiçya Habsburg yönetimine geçti.
Kırım'ın Rusya'ya bağlanması
Kırım Hanlığı sona erdirilerek Rus İmparatorluğu'na ilhak edildi.
İkinci Polonya paylaşımı
Sağ Yakalı Ukrayna'nın büyük bölümü Rusya'ya geçti.
Üçüncü Polonya paylaşımı
Polonya-Litvanya düzeni tamamen sona erdi.
Harkiv Üniversitesi'nin açılması
Harkiv'de yeni bir yükseköğretim merkezi kuruldu.
Kiril ve Metodiy Kardeşliği
Kyiv merkezli aydınlar Slav dünyası, özgürlük ve Ukrayna'nın geleceği üzerine bir gizli çevre kurdu.
Taras Şevçenko'nun tutuklanması
Şevçenko ve kardeşlik çevresi Rus yönetimi tarafından bastırıldı.
Valuev Genelgesi
Rus içişleri bakanlığı, Ukraynaca yayınlara ağır sınırlamalar getirdi.
Ems Ukazı
II. Aleksandr'ın gizli kararnamesi Ukraynaca yayın, eğitim ve sahne faaliyetlerini daha da daralttı.
1905 Devrimi sonrası görece açılma
Rus İmparatorluğu'ndaki sarsıntı sonrası Ukraynaca kamusal faaliyetlerde sınırlı bir gevşeme yaşandı.
Şubat Devrimi
Çarlığın çökmesiyle imparatorluk coğrafyasında yeni siyasal alanlar açıldı.
Merkez Rada'nın kurulması
Kyiv'de Ukrayna temsil organı olarak Merkez Rada ortaya çıktı.
Dördüncü Evrensel ve bağımsızlık ilanı
Ukrayna Halk Cumhuriyeti tam bağımsızlığını ilan etti.
Brest-Litovsk düzeni
Ukrayna, Almanya ve müttefikleriyle ayrı bir antlaşma yaptı.
Skoropadski Hetmanlığı
Alman desteğiyle Pavlo Skoropadski başa geçerek muhafazakâr bir hetmanlık rejimi kurdu.
Direktoriya'nın geri dönüşü
Hetmanlık düştü ve Ukrayna Halk Cumhuriyeti çizgisi yeniden öne çıktı.
Zluky Birleşme Yasası
Doğu ve Batı Ukrayna cumhuriyetlerinin birleşmesi ilan edildi.
Varşova İttifakı
Symon Petlyura yönetimi Polonya ile Sovyetlere karşı askerî işbirliğine gitti.
Riga Antlaşması
Sovyet Rusya ile Polonya arasında yapılan antlaşma Ukrayna'yı yeniden böldü.
SSCB'nin kurulması
Ukrayna Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti yeni Sovyetler Birliği'nin kurucu bileşenlerinden biri oldu.
Ukraynalaştırma politikası
Erken Sovyet dönemde yerel dil ve kültürü destekleyen sınırlı bir politika yürütüldü.
Zorunlu kolektivizasyonun başlaması
Stalinist ekonomi siyaseti köylü toplumunu zorla dönüştürmeye girişti.
Holodomor
Zorla tahıl toplama ve baskıcı Sovyet politikaları milyonlarca insanın öldüğü kıtlığa yol açtı.
Başkentin Kyiv'e taşınması
Sovyet Ukrayna'nın başkenti Harkiv'den Kyiv'e alındı.
Büyük Temizlik
Stalinist baskı dalgası Ukrayna'nın aydınlarını, askerî kadrolarını ve siyasî çevrelerini hedef aldı.
Batı Ukrayna'nın Sovyetler'e katılması
Molotov-Ribbentrop düzeni sonrasında doğu Polonya toprakları Sovyet sistemine alındı.
Barbarossa Harekâtı
Nazi Almanyası Sovyetler Birliği'ne saldırdı ve Ukrayna başlıca savaş alanlarından biri oldu.
Babi Yar katliamı
Nazi işgal güçleri ve işbirlikçileri Kyiv yakınında Yahudileri toplu halde katletti.
Kyiv'in Sovyetlerce geri alınması
Kızıl Ordu başkenti yeniden ele geçirdi.
Kırım Tatarlarının sürgünü
Stalin yönetimi Kırım Tatarlarını topluca Orta Asya'ya sürdü.
Ukrayna SSC'nin BM üyeliği
Ukrayna Sovyet Cumhuriyeti, Sovyetler Birliği içinde olmasına rağmen Birleşmiş Milletler'e ayrı üye oldu.
Kırım'ın Ukrayna SSC'ye devri
Sovyet yönetimi Kırım'ı Rusya Sovyet Federatif Cumhuriyeti'nden Ukrayna SSC'ye aktardı.
Yeni aydın tutuklamaları
Sovyet rejimi Ukraynalı kültür insanları ve muhalifler üzerinde yeni baskı dalgası başlattı.
Şelest sonrası sertleşme
Ukrayna Komünist Partisi içinde görece yumuşak çizginin yerini daha katı merkezci kontrol aldı.
Helsinki sürecinin etkisi
Avrupa güvenlik ve insan hakları söylemi Sovyet muhalefetine yeni bir dil sundu.
Ukrayna Helsinki Grubu
İnsan hakları ve özgürlük ihlallerini belgeleyen bir muhalif ağ kuruldu.
Çernobil felaketi
Çernobil nükleer kazası Sovyet sisteminin gizlilik ve yetersizliklerini açığa çıkardı.
Rukh hareketi
Ukrayna Halk Hareketi, ulusal haklar ve demokratik dönüşüm için kitlesel bir siyasal kanal haline geldi.
Devlet egemenliği bildirgesi
Ukrayna Sovyet Cumhuriyeti, kendi hukuk ve egemenlik iddiasını daha açık ifade etti.
Bağımsızlık ilanı
Moskova'daki darbe girişimi ortamında Ukrayna parlamentosu bağımsızlığını ilan etti.
Bağımsızlık referandumu
1 Aralık referandumunda seçmenlerin büyük çoğunluğu bağımsızlığı onayladı.
Karadeniz Filosu tartışmaları
Sovyet mirası donanmanın paylaşımı Moskova ile Kyiv arasında sert anlaşmazlıklara yol açtı.
Budapeşte Memorandumu
Ukrayna nükleer silahlardan vazgeçerken toprak bütünlüğü ve güvenlik güvenceleri aldı.
Dostluk ve Filo antlaşmaları
Rusya ile Ukrayna arasında sınırlar ve Karadeniz Filosu konusunda yeni bir düzenleme yapıldı.
Tuzla Adası krizi
Kerç Boğazı çevresindeki sınır gerilimi iki ülke arasında alarm yarattı.
Turuncu Devrim
Hile iddialarıyla gölgelenen seçimlere karşı kitlesel protestolar yeni oylama yapılmasını sağladı.
Bükreş NATO Zirvesi
Ukrayna ve Gürcistan'ın ileride NATO üyesi olacağı ilan edildi, ancak takvim verilmedi.
Harkiv Paktı
Viktor Yanukoviç yönetimi, Rus donanmasının Sivastopol'daki kalış süresini uzatan anlaşmaya imza attı.
AB Ortaklık Anlaşması'nın askıya alınması
Yanukoviç hükümeti Avrupa Birliği ile anlaşmayı imzalamaktan vazgeçti.
Euromaidan'ın başlaması
Kyiv Maidanı'nda öğrenciler ve yurttaşlar Avrupa yönelimi ve temiz siyaset talebiyle toplandı.
Maidan'da şiddet ve can kayıpları
Protestoların bastırılma girişimi sırasında çok sayıda kişi öldü.
Yanukoviç'in ülkeden kaçışı
Şubat sonunda devlet başkanı Kyiv'den ayrıldı ve iktidar yapısı çöktü.
Kırım'ın Rus güçlerince ele geçirilmesi
Kimliksiz ama fiilen Rus kontrolündeki askerler Kırım'da kritik noktaları tuttu.
Kırım'ın ilhakı
Tartışmalı referandum ve hızlı hukukî adımlar sonrası Rusya Kırım'ı kendi toprağı ilan etti.
Donbas savaşının başlaması
Donetsk ve Luhansk'ta Rusya yanlısı silahlı yapılar ile Ukrayna devleti arasında çatışma çıktı.
MH17 faciası
Malezya Havayolları'na ait sivil uçak Donbas üzerinde vuruldu.
Minsk Protokolü
Donbas'taki çatışmayı sınırlamak için ilk ateşkes çerçevesi kuruldu.
Debaltseve krizi
Ateşkes tartışmaları sürerken cephede şiddetli çatışmalar yaşandı.
Minsk II
Fransa ve Almanya arabuluculuğunda yeni bir uygulama çerçevesi kabul edildi.
Kırım Tatar meselesinin görünürleşmesi
Kırım Tatarlarının hakları ve sürgün hafızası uluslararası gündemde daha çok yer buldu.
Kerç Boğazı olayı
Rusya, Azak Denizi çevresinde Ukrayna gemilerine müdahale etti.
Zelenskiy'in seçilmesi
Volodimir Zelenskiy geniş bir destekle cumhurbaşkanı seçildi.
Normandiya formatının canlandırılması
Paris görüşmeleriyle Minsk sürecine yeniden hareket kazandırılmaya çalışıldı.
Rus askerî yığınağının büyümesi
Ukrayna sınırları çevresinde ve işgal altındaki bölgelerde geniş Rus birlikleri toplandı.
Rus güvenlik talepleri
Moskova NATO'nun genişlememesi ve Ukrayna'nın Batı kurumlarından uzak tutulması yönünde talepler öne sürdü.
Donetsk ve Luhansk'ın tanınması
Putin, ayrılıkçı yapıların sözde bağımsızlığını tanıdı.
Tam kapsamlı işgal
Rusya kuzey, doğu ve güney hatlarından Ukrayna'ya geniş çaplı saldırı başlattı.
Kyiv'in düşmemesi
Rus birlikleri hızlı rejim değişikliği hedeflerine rağmen başkenti ele geçiremedi.
Kuzeyden Rus çekilişi
Mart sonu ve Nisan başında Rus kuvvetleri Kyiv, Çernihiv ve Sumi çevresinden çekildi.
Buça'nın ortaya çıkışı
Rus çekilişi sonrası Buça'da sivil ölümleri ve ağır ihlal iddiaları dünya kamuoyuna yansıdı.
Azovstal ve Mariupol kuşatması
Mariupol aylar süren yıkıcı kuşatmanın ardından Rus kontrolüne geçti.
Harkiv karşı taarruzu
Ukrayna ordusu eylül ayında doğuda hızlı ilerleyerek geniş alanları geri aldı.
Herson'un geri alınması
Ukrayna kuvvetleri Dinyeper'in batı kıyısındaki Herson kentini geri aldı.
Uzun yıpratma savaşı
Cephe hatları büyük ölçüde sabitlenirken topçu, İHA ve füze savaşı yoğunlaştı.
Avdiyivka'nın düşmesi
Rus kuvvetleri uzun baskıdan sonra Avdiyivka'yı ele geçirdi.
ABD yardımı ve AB üyelik müzakereleri
ABD yeni büyük yardım paketini onayladı; Avrupa Birliği de Ukrayna ile üyelik müzakerelerini başlattı.