Genel çerçeve
Bu kronoloji, Orta Asya Türk tarihini yalnız bozkır hareketleriyle değil, şehirler üzerinden de okumayı amaçlar. Ötüken gibi siyasî meşruiyet merkezleriyle Suyab, Taraz, Balasagun, Kaşgar, Otrar, Buhara, Semerkant, Türkistan ve Hive gibi kentler birlikte ele alınır. Böylece Türk tarihinin başkentler, ticaret yolları, ilim çevreleri ve manevi merkezler arasında nasıl örüldüğü daha net görülür.
Suyab yükselmeye başlar
Çu Vadisi’ndeki Suyab, İpek Yolu üzerindeki önemli yerleşimlerden biri haline geldi.
Göktürk Kağanlığı kurulur
Türk siyasal birliği güçlenirken Ötüken çevresi kutsal ve siyasi merkez olarak öne çıktı.
Suyab diplomasi sahnesine çıkar
Batı Göktürk sahasında Suyab çevresi, Çin ve Bizans bağlantıları kurulan bir merkez olarak öne çıktı.
Taraz İpek Yolu durağı olur
Talas havzasındaki Taraz, kervan yollarının canlı duraklarından biri haline geldi.
Batı Göktürk sahasında şehir ağı genişler
Suyab, Taraz ve çevre yerleşimler Batı Göktürk düzeninde önem kazandı.
Xuanzang Suyab’ı yazar
Çinli seyyah Xuanzang, Suyab’ı kalabalık ve ticari açıdan canlı bir merkez olarak kaydetti.
Tang baskısı Batı Türk merkezlerini sarsar
Çin-Tang ilerleyişi Batı Göktürk sahasındaki siyasi dengeyi bozdu.
II. Göktürk Kağanlığı yeniden kurulur
Türk siyaseti yeniden toparlanırken Ötüken bir kez daha merkez fikrinin odağında yer aldı.
Ötüken yazıtlar çağının odağı olur
Orhun havzasındaki siyasal çekim merkezi, kağanlık hafızasının toplandığı alan haline geldi.
Uygurlar Karabalgasun’u öne çıkarır
Göktürklerin ardından Uygur Kağanlığı, Orhon havzasındaki şehirli yönetim kapasitesini büyüttü.
Taraz ve Talas hattı canlanır
Türk, Soğd ve Çin etkilerinin buluştuğu bu hat, ticaret ve askerî hareketlilikle öne çıktı.
Talas Savaşı yaşanır
Talas havzasındaki büyük karşılaşma, Çin etkisinin Orta Asya’da gerilemesinde dönüm noktası oldu.
Karluklar Suyab ve Taraz sahasında güçlenir
Karluk nüfuzu Çu ve Talas bölgesinde ağır basmaya başladı.
Turfan Uygur dünyasında öne çıkar
Mongolya dışına kayan Uygur grupları Turfan ve çevresinde kalıcı merkezler kurdu.
Tamim ibn Bahr Karabalgasun’u anlatır
Müslüman bir gezgin Uygur başkentini surları ve yerleşik düzeniyle tasvir etti.
Yenisey Kırgızları Uygur kağanlığını yıkar
Orhon merkezli Uygur egemenliği sona erdi.
Turfan kalıcı Uygur merkezi olur
Doğu Türkistan’daki Uygur şehir kültürü yeni bir ağırlık merkezi kazandı.
Farablı Ebû Nasr el-Fârâbî doğar
Farab/Otrar çevresi, büyük filozof Fârâbî’nin doğum yeri olarak anıldı.
Taraz Sâmânî akınlarıyla sarsılır
İsmail Sâmânî’nin ilerleyişi Taraz’ın siyasi dengesini değiştirdi.
Balasagun yükselişe geçer
Çu Vadisi’ndeki Balasagun, Karahanlı çağının başlıca merkezlerinden biri haline geldi.
Satuk Buğra Han İslam’ı kabul eder
Kaşgar-Artuş çevresinde Karahanlı hanedanının İslamlaşması başladı.
Karahanlı dünyasında İslamlaşma hızlanır
Karahanlı sahasındaki şehirler yeni dinî ve kültürel ağlara bağlandı.
Karahanlılar Buhara’ya girer
Buhara, Karahanlı siyasetinin etkisine girdi.
Sâmânîler yıkılır
Buhara ve Semerkant, Karahanlı siyaseti altında yeni bir döneme girdi.
Balasagun doğu kolunun merkezlerinden olur
Karahanlı düzeninde Balasagun başlıca siyasal merkezlerden biri haline geldi.
Kaşgar büyük kültür merkezi olur
Kaşgar, saray çevresi ve ilim dünyasıyla öne çıktı.
Batı Karahanlı kolu Buhara merkezli biçimlenir
Hanedanın batı kolu Buhara çevresinde daha belirgin bir idare kurdu.
Kutadgu Bilig Kaşgar’da tamamlanır
Yusuf Has Hacib, Balasagun’da doğup eserini Kaşgar’da tamamladı.
Dîvânu Lugâti’t-Türk Türk şehir dünyasını yansıtır
Kaşgarlı Mahmud’un eseri, Türk coğrafyasının şehir ve boy ağını görünür kıldı.
Semerkant Selçuklu nüfuzuna girer
Semerkant, Karahanlı-Selçuklu güç ilişkilerinin merkezlerinden biri oldu.
Yesi’de Ahmed Yesevî etkisi güçlenir
Yesi, Ahmed Yesevî çevresinde manevî çekim merkezi olmaya başladı.
Balasagun Kara Hıtay düzeninde önemini korur
Kara Hıtay egemenliği altında Balasagun yine stratejik merkez olmayı sürdürdü.
Katvan Savaşı Semerkant yakınında yaşanır
Semerkant çevresindeki büyük savaş, Orta Asya’daki güç dengesini değiştirdi.
Otrar yeniden güçlenir
Seyhun hattındaki Otrar, ticaret ve yerel idare bakımından önem kazandı.
Otrar Olayı yaşanır
Moğol tüccarlarının öldürülmesi, Cengiz Han ile Hârizmşahlar arasında savaşı tetikledi.
Otrar kuşatılır
Moğol ilerleyişi Otrar üzerinden Mâverâünnehir kapılarını zorladı.
Buhara Moğolların eline geçer
Buhara, Moğol akınlarıyla ağır bir darbe aldı.
Semerkant düşer
Mâverâünnehir’in en büyük merkezlerinden biri Moğol istilasına açıldı.
Ürgenç yıkıma uğrar
Hârizm’in büyük şehirlerinden Ürgenç, Moğol savaşlarının en ağır darbelerinden birini gördü.
Sığnak ve Cend Cuci ulusuna bağlanır
Seyhun boyundaki şehirler Cuci mirasının önemli noktaları haline geldi.
Sauran tahkim edilmiş bir sınır şehri olur
Sauran, surları ve stratejik konumuyla öne çıktı.
Talas kurultayı yapılır
Moğol hanedan kolları Talas yöresinde yeni paylaşım dengesini tartıştı.
Yesi türbe ve ziyaret merkezi olarak büyür
Ahmed Yesevî geleneği Yesi’nin manevî ağırlığını artırdı.
Sığnak Ak Orda çevresinde öne çıkar
Şehir, bozkır siyaseti ile yerleşik idare arasında bir köprü oldu.
Taşkent bölgesel kavşak şehri olarak canlılığını korur
Çeşitli hanedanların çekişmesine rağmen Taşkent ticaret ve geçiş merkezi olmayı sürdürdü.
Semerkant’ta Moğol karşıtı direniş öne çıkar
Şehir halkı ve yerel güçler Moğol sonrası siyasette etkili oldu.
Timur Semerkant’ı başkent yapar
Semerkant, Timur’un imparatorluk merkezine dönüştü.
Semerkant’ta büyük imar başlar
Timur, ustaları ve zanaatkârları şehre toplayarak anıtsal bir dönüşüm başlattı.
Yesi’de Hoca Ahmed Yesevî Türbesi inşası başlar
Timur, Yesi’de büyük bir türbe kompleksi yaptırdı.
İspanyol elçileri Semerkant’a ulaşır
Clavijo başta olmak üzere yabancı gözlemciler Timurlu başkentinin görkemini aktardı.
Timur Otrar’da ölür
Çin seferine giderken Otrar’da ölen Timur, şehirle tarihsel bir bağ bıraktı.
Semerkant ilim merkezine dönüşür
Timur sonrası dönemde şehir yalnız saray değil, bilim merkezi olarak da güçlendi.
Uluğ Bey Medresesi açılır
Registan’daki büyük medrese, Semerkant’ın bilimsel ve eğitimsel çekimini büyüttü.
Ebülhayır Han bozkır siyasetine yön verir
Seyhun hattındaki şehirler, Özbek güçlerinin yeni hedefleri arasında yer aldı.
Sığnak Ebülhayır Han’ın merkezi olur
Ebülhayır Han, Sığnak’ı başlıca siyasî merkezlerinden biri yaptı.
Yesi ve Sığnak Kazak-Uzbek rekabet alanına dönüşür
Syr Darya şehirleri, hanlıkların meşruiyet ve iktisat mücadelesinde kritik rol oynadı.
Kazak Hanlığı Çu-Talas sahasında doğar
Yeni hanlık, Suyab-Taraz-Balasagun hattına yakın coğrafyada güç topladı.
Şeybanîler Semerkant’ı alır
Semerkant, Timurlulardan Özbeklere geçti.
Mâverâünnehir şehirleri Özbek idaresine girer
Buhara ve çevresi Şeybanî düzeninde yeniden örgütlendi.
Babür Semerkant’ı kısa süreliğine geri alır
Semerkant üzerindeki mücadele Timurlu mirasının hâlâ güçlü olduğunu gösterdi.
Hive Hanlığı biçimlenir
Hârizm sahasında Hive merkezli yeni bir siyaset güç kazandı.
Kaşgar-Yarkend hattında yeni hanlık kurulur
Saidiye/Yarkend Hanlığı Doğu Türkistan şehirlerini birleştirdi.
Buhara Özbek siyasetinde ağır basar
Buhara, Semerkant’ın önüne geçerek yönetim merkezi niteliği kazandı.
Türkistan Kazak hanlarının gömü ve meşruiyet merkezi olur
Yesi/Türkistan, hanların ve şeyhlerin hafıza alanına dönüştü.
Türkistan Kazak Hanlığı başkenti olur
Esim Han döneminde Türkistan’ın siyasî ağırlığı belirginleşti.
Buhara ve Semerkant medrese ağları güçlenir
Bu şehirler Orta Asya’nın en önemli eğitim merkezleri olarak etkisini sürdürdü.
Registan topluluğu genişler
Yalangtuş Bahadır’ın imar faaliyetleriyle Semerkant’ın anıtsal merkezi büyüdü.
Taşkent çoklu güç dengesi içinde yaşar
Kazaklar, Buhara ve diğer bölgesel aktörler arasında Taşkent sürekli çekişme gördü.
Tauke Han devrinde Türkistan öne çıkar
Kazak siyasal hafızası Türkistan çevresinde yoğunlaştı.
Cungar baskısı Syr Darya şehirlerini sarsar
Türkistan, Sığnak ve çevre kentler büyük baskı altında kaldı.
Büyük Felaket yılları başlar
Kazak bozkırı ve şehir kuşağı ağır bir kriz yaşadı.
Nadir Şah Buhara ve Hive üzerinde baskı kurar
İran merkezli güç, Orta Asya şehir hanlıklarını zorladı.
Qing orduları Kaşgar havzasına ilerler
Doğu Türkistan’daki şehirlerin siyasal yönü yeniden değişti.
Taşkent’te Yunus Hoca öne çıkar
Taşkent, kısa süreli bağımsız bir çizgi izleyen yerel yönetim altında toparlandı.
Hokand Taşkent’i ele geçirir
Taşkent, Fergana merkezli Hokand Hanlığı’nın en önemli şehirlerinden biri oldu.
Akmescit Rus hedefi haline gelir
Syr Darya hattındaki şehir ve kaleler Rus ilerleyişinin ön cephesi oldu.
Akmescit Rusların eline geçer
Kızılorda hattındaki bu merkez, Rus ilerlemesinin sembol adımlarından biri oldu.
Ruslar Türkistan şehrini alır
Türkistan, Kazak hanlık hafızasının merkeziyken imparatorluk denetimine girdi.
Taşkent Ruslar tarafından ele geçirilir
Taşkent, kısa sürede Rus idaresinin ana merkezi haline geldi.
Taşkent genel valilik merkezi olur
Türkistan Genel Valiliği’nin merkezi olarak Taşkent’in ağırlığı arttı.
Semerkant Rus nüfuzuna girer
Semerkant’ın ele geçirilmesiyle Mâverâünnehir dengesi değişti.
Buhara Emirliği Rus himayesine girer
Buhara biçimsel olarak devam etse de dış siyasette bağımlı hale geldi.
Hive Rus himayesini kabul eder
Hive Hanlığı Rus baskısı altında yarı bağımlı hale geldi.
Hokand Hanlığı ilhak edilir
Fergana ve Taşkent hattındaki siyasi denge yeniden kuruldu.
Cedidcilik şehirlerde yayılır
Taşkent, Buhara ve Semerkant, eğitim ve basın reformlarının odakları oldu.
Demiryolu Semerkant’a ulaşır
Rus altyapı yatırımları Semerkant’ın ekonomik işlevini yeniden biçimlendirdi.
Hokand Muhtariyeti ilan edilir
Devrim yıllarında Türkistanlı aydınlar şehir merkezli siyasal proje geliştirdi.
Buhara Emirliği sona erer
Kızıl Ordu müdahalesiyle tarihî emirlik yıkıldı.
Hive hanlığı da fiilen sona erer
Sovyetleşme süreci Hive’de eski siyasal yapıyı tasfiye etti.
Ulusal sınırlandırma şehir haritasını değiştirir
Orta Asya cumhuriyetleri çizilirken Taşkent, Semerkant, Buhara ve diğer merkezlerin yeni rolleri belirlendi.
Taşkent Özbek SSC başkenti olur
Başkentlik kararı Taşkent’in bölgesel ağırlığını kalıcılaştırdı.
Taşkent depremle sarsılır
Büyük deprem şehir dokusunu ciddi biçimde etkiledi.
Hive’de İçan Kale UNESCO listesine girer
Hive’nin tarihî çekirdeği dünya mirası olarak tescillendi.
Bağımsızlıklarla tarihî şehir hafızası canlanır
Kazakistan, Özbekistan, Kırgızistan ve diğer cumhuriyetlerde eski şehirler yeni ulusal hafızanın parçası oldu.
Buhara tarihî merkezi UNESCO’ya girer
Buhara’nın korunan şehir dokusu dünya mirası statüsü kazandı.
Semerkant UNESCO listesine alınır
Semerkant, kültürlerin kavşağı olarak dünya mirası ilan edildi.
Hoca Ahmed Yesevî Türbesi UNESCO listesine girer
Türkistan’daki büyük türbe dünya mirası olarak tanındı.
Suyab, Balasagun ve Taraz hattı UNESCO koridoruna girer
Chang’an-Tienshan İpek Yolu koridoru içinde bu şehirlerin kalıntıları tescillendi.
Türkistan bölge merkezi yapılır
Kazakistan’da Türkistan kenti yeniden güçlü idarî ve sembolik rol kazandı.
Türkistan Türk Dünyasının Manevi Başkenti ilan edilir
Türkistan, çağdaş Türk dünyası işbirliğinde sembolik bir unvan kazandı.