Genel çerçeve
Bu kronoloji, Gılgamış Destanı'nı yalnızca bir kahraman hikâyesi olarak değil; Mezopotamya edebiyatının oluşumu, dostluk ve ölüm temaları, tufan anlatısı ve modern çağdaki yeniden keşif süreciyle birlikte ele alır. İlk bölümde tarihsel ve metinsel arka plan, orta bölümde destanın olay örgüsü, son bölümde ise tabletlerin modern serüveni izlenir.
Tarihsel Gilgameş dönemi
Gılgamış'ın, Güney Mezopotamya'daki Uruk kentinin erken hükümdarlarından biri olarak yaşamış olması muhtemel kabul edilir.
Uruk'un büyüyen itibarı
Uruk, erken şehirleşmenin en güçlü merkezlerinden biri hâline geldi ve anıtsal mimarisiyle öne çıktı.
Kral listelerinde Gılgamış
Sümer Kral Listesi, Gılgamış'ı tufan sonrası Uruk kralları arasında saydı.
Agga ile çatışma geleneği
Sümer anlatılarında Gılgamış, Kiş kralı Agga'ya karşı Uruk'u savunan bir hükümdar olarak da görünür.
Sümer şiir çevresi güçlenir
Ur III dönemi edebi üretimi içinde Gılgamış'ı konu alan bağımsız şiirler yazılı ve sözlü gelenekte şekillenmeye başladı.
Gılgamış ve Huvava geleneği
Sedir Ormanı seferi ve Huvava ile karşılaşma, erken Sümer şiirlerinde ayrı bir kahramanlık bölümü olarak işlendi.
Gök Boğası anlatısı oluşur
İnanna'nın öfkesi ve göksel boğanın gönderilişi, erken şiir geleneğinde Gılgamış çevresine bağlandı.
Gılgamış ve Agga şiiri dolaşır
Uruk'un kuşatılması ve Gılgamış'ın liderliği, ayrı bir politik kahramanlık şiiri olarak bilinir hâle geldi.
Yeraltı Dünyası şiiri yazılır
Gılgamış, Enkidu ve Yeraltı Dünyası anlatısı ölüm sonrası kaderi sorgulayan farklı bir şiir hattı sundu.
Gılgamış'ın ölümü şiirleşir
Gılgamış'ın ölümü, cenazesi ve tanrısal-statüye yakınlaştırılması ayrı bir Sümer şiirinde işlendi.
Eski Babilce birleşik destan
Daha eski şiir parçaları, Akkadca yazılmış daha bütünlüklü bir anlatıya dönüştürülmeye başlandı.
Pennsylvania tableti
Enkidu'nun ehlileşmesi ve Uruk'a gelişiyle ilgili Eski Babilce bölümler bugün Pennsylvania tableti üzerinden bilinir.
Yale tableti
Humbaba seferiyle ilgili Eski Babilce parçalar, kahramanlık anlatısının erken biçimini korur.
Eski açılış cümlesi
Eski Babilce versiyonun incipiti, yaklaşık olarak “Bütün kralları aşan” anlamı taşıyan bir başlangıçla anılır.
Hurri ve Hitit çevrelerine yayılım
Gılgamış anlatıları Mezopotamya dışına taşarak Anadolu ve çevresindeki yazı kültürlerine ulaştı.
Standart Babilce derleme
Daha geç bir redaksiyonla destan, klasik biçimine yaklaşan Standard Babilce versiyonuna kavuştu.
Sin-leqi-unninni geleneği
Metnin klasik derlemesi geleneksel olarak Sin-leqi-unninni adlı kâtip-bilgeyle ilişkilendirilir.
Yeni açılış anlayışı
Standart versiyon “Derini gören” anlamına gelen bir açılışla başlar ve bilgeliği öne çıkarır.
Aşurbanipal Kütüphanesi kopyaları
Ninova'daki kraliyet kütüphanesinde destanın kopyaları bir araya getirildi.
Ninova'nın yıkımı
Yeni Asur başkenti Ninova'nın düşüşüyle kütüphane yıkıldı; tabletler enkaz altında kaldı.
Uruk surlarına çağrı
Anlatı, dinleyiciyi Uruk'un duvarlarına bakmaya ve kahramanın bıraktığı izi görmeye çağırır.
Güçlü ama zorba kral
Gılgamış, olağanüstü kuvvetli bir hükümdar olarak tanıtılır; fakat Uruk halkını da bunaltır.
Halkın yakarışı
Uruk halkı, tanrılara Gılgamış'ın taşkınlığını durdurmaları için seslenir.
Enkidu yaratılır
Aruru, Gılgamış'a denk olacak vahşi adam Enkidu'yu yaratır.
Vahşi doğadaki Enkidu
Enkidu hayvanlarla birlikte yaşar, tuzakları bozar ve avcıların düzenini sarsar.
Avcının şikâyeti
Bir avcı, Enkidu'nun tuzaklarını bozduğunu söyleyerek yardım ister.
Şamhat görevlendirilir
Enkidu'yu ehlileştirmek için kutsal fahişe Şamhat gönderilir.
Enkidu'nun dönüşümü başlar
Şamhat ile birlikte olduktan sonra Enkidu hayvanlar tarafından artık eskisi gibi kabul edilmez.
Ekmek ve bira ile tanışma
Enkidu çobanlarla oturur, ekmek yer ve bira içer; insan topluluğunun alışkanlıklarını öğrenir.
Çobanların koruyucusu olur
Enkidu sürüleri korumaya ve insan dünyasının düzenine katılmaya başlar.
Gılgamış'ın düşleri
Gılgamış art arda gördüğü rüyaları annesi Ninsun'a anlatır.
Ninsun rüyaları yorumlar
Ninsun, bu rüyaların güçlü bir dostun gelişi anlamına geldiğini söyler.
Enkidu Uruk'a yönelir
Şamhat ve çobanlar eşliğinde Enkidu, Gılgamış'ı durdurmak için Uruk'a gider.
Düğün kapısında engelleme
Enkidu, Gılgamış'ın bir gelin odasına girmesini engellemeye çalışır.
İki dev güreşir
Gılgamış ile Enkidu şiddetli bir güreşe tutuşur; mücadele kentte yankı uyandırır.
Dostluğun başlaması
Mücadelenin ardından iki kahraman birbirini tanır ve yakın dost olur.
Ün arayışı
Gılgamış, geçici insan ömrüne karşı kalıcı şan kazanmak istediğini söyler.
Sedir Ormanı planı
Gılgamış ve Enkidu, Humbaba'nın koruduğu Sedir Ormanı'na gitmeye karar verir.
Ninsun'un duası
Gılgamış'ın annesi Ninsun, Şamaş'tan oğlunu korumasını ister ve Enkidu'yu da evlat gibi kabul eder.
Silahların hazırlanması
Uruk'ta iki kahraman için ağır silahlar ve baltalar hazırlanır.
Yola çıkış
İki dost, uzun yolculukla Sedir Ormanı'na doğru ilerler.
Yol üzerindeki rüyalar
Gılgamış yol boyunca korku dolu rüyalar görür; Enkidu bunları olumlu yorumlar.
Dağ ve uzaklık sınavı
Ormana giden güzergâh, kahramanların bedensel ve ruhsal dayanıklılığını zorlar.
Humbaba ile yüzleşme
Kahramanlar, Sedir Ormanı'nın korkulan bekçisi Humbaba ile karşı karşıya gelir.
Şamaş'ın yardımı
Rüzgârlar ve ilahi destek, Humbaba'yı zayıflatır.
Humbaba'nın merhamet çağrısı
Yenilgi anında Humbaba, canının bağışlanmasını ister.
Enkidu öldürmeyi savunur
Enkidu, Humbaba'nın yaşatılmasının tehlikeli olacağını söyleyerek onu öldürmeye yöneltir.
Sedir ağaçları kesilir
Humbaba'nın ölümünden sonra ormandaki değerli ağaçlar kesilir.
Uruk'a dönüş hazırlığı
Kahramanlar elde ettikleri ganimet ve odunla dönüş yoluna koyulur.
İştar'ın evlilik teklifi
Gılgamış'ın başarısından etkilenen İştar, ona evlilik teklif eder.
Gılgamış'ın reddi
Gılgamış, İştar'ın geçmiş sevgililerine kötü davrandığını söyleyerek teklifi sert biçimde reddeder.
Gök Boğası talep edilir
Öfkelenen İştar, Anu'dan Uruk'a Gök Boğası'nı göndermesini ister.
Boğanın yıkımı
Gök Boğası ortaya çıktığında yerde yarıklar açılır ve insanlar ölür.
Kahramanlar boğayı öldürür
Gılgamış ve Enkidu birlikte Gök Boğası'nı yenmeyi başarır.
İştar'ın aşağılanması
Enkidu, boğanın bir parçasını İştar'a fırlatarak tanrıçayı küçük düşürür.
Tanrıların meclisi
Tanrılar, Humbaba ve Gök Boğası'nın öldürülmesi karşılığında iki dosttan birinin ölmesine karar verir.
Enkidu'nun kötü düşü
Enkidu, başına gelecek felaketi haber veren bir rüya görür.
Lanetler ve pişmanlık
Enkidu önce avcıyı ve Şamhat'ı lanetler; sonra bazı sözlerinden geri döner.
Hastalığın başlaması
Enkidu yatağa düşer ve günlerce süren ağır bir hastalıkla mücadele eder.
Enkidu'nun ölümü
Enkidu sonunda yaşamını yitirir; Gılgamış büyük bir sarsıntı yaşar.
Yasın ilk çığlığı
Gılgamış dostunun başında ağlar, ona kardeş ve yoldaş diye seslenir.
Cenaze hazırlıkları
Gılgamış, Enkidu için değerli eşyalar ve ayrıntılı cenaze düzenlemeleri hazırlatır.
Heykel ve hatıra
Enkidu'nun anısını yaşatacak simgesel öğeler ve övgü dili öne çıkar.
Kendi ölümünden korku
Dostunun ölümü Gılgamış'ı kendi sonu ile yüzleşmeye zorlar.
Vahşi yolculuk başlar
Gılgamış, hayvan postları içinde tek başına dolaşarak ölümsüzlüğün sırrını aramaya koyulur.
Maşu Dağı kapısı
Gılgamış, ufukların kapısını bekleyen akrep-insanlarla karşılaşır.
Karanlık tünel
Kahraman, gün ışığı olmayan uzun bir yolu tek başına aşar.
Mücevher bahçesi
Tünelin sonunda taşlardan yapılmış ağaçlarla bezeli olağanüstü bir bahçeye ulaşır.
Siduri ile karşılaşma
Meyhane sahibi Siduri, yabani görünümlü Gılgamış'ı önce tanımaz ve ondan çekinir.
Siduri'nin öğüdü
Siduri, insanın gündelik hayatı, sevinci ve yakınlarını önemsemesi gerektiğini ima eden bir öğüt verir.
Urşanabi'yi arayış
Gılgamış, tufandan sağ çıkan Utnapiştim'e götürecek kayıkçı Urşanabi'yi bulur.
Taş varlıkların kırılması
Gılgamış, Urşanabi'nin kullandığı gizemli taş varlıkları kırar ya da işlevsiz bırakır.
Ölüm Suları'nı geçmek
Gılgamış ve Urşanabi, uzun sırıklarla Ölüm Suları'nı aşarak Utnapiştim'in yanına varır.
Utnapiştim'le yüzleşme
Gılgamış, ölümsüz olan bu bilgeye neden kendisinin ölümsüz olamadığını sorar.
Tufanın nedeni
Utnapiştim, tanrıların insanlığı büyük tufanla yok etmeye karar verdiğini anlatır.
Ea'nın gizli uyarısı
Bilgelik tanrısı Ea, Utnapiştim'e yaklaşan felaketi dolaylı biçimde haber verir.
Geminin inşası
Utnapiştim, verilen ölçülere göre büyük bir gemi yapar ve onu ziftle kaplar.
Canlıların gemiye alınması
Ailesi, ustalar ve çeşitli canlılar gemiye bindirilir.
Altı gün yedi gece süren fırtına
Büyük tufan yeryüzünü yıkar; tanrılar bile korkuyla geri çekilir.
Nimuş Dağı'na oturuş
Sular çekilmeye başladığında gemi bir dağa oturur.
Kuşların salınması
Utnapiştim güvercin, kırlangıç ve kuzgun göndererek suların durumunu anlamaya çalışır.
Kurban ve tanrıların gelişi
Karaya çıkınca kurban sunulur; tanrılar güzel kokuya gelir.
Ölümsüzlük armağanı
Utnapiştim ve eşi, tanrılar tarafından diğer insanlardan ayrı bir yaşama kabul edilir.
Uyku sınavı
Utnapiştim, Gılgamış'a önce uykuyu yenmesini söyler.
Gılgamış'ın yenilgisi
Gılgamış uykuya yenilir; günleri kanıtlamak için ekmekler dizilir.
Son bir sır paylaşılır
Utnapiştim'in eşi acır ve gençliği yenileyen bir bitkinin yerini söylemesini sağlar.
Dikenli bitki bulunur
Gılgamış denizin dibinden gençleştirici bitkiyi çıkarır.
Bitkiyi paylaşma niyeti
Gılgamış, bitkiyi önce Uruk'taki yaşlılarda denemeyi düşünür.
Yılan bitkiyi çalar
Kahraman yıkanırken bir yılan bitkiyi alır ve deri değiştirerek uzaklaşır.
Boş ellerle kalış
Gılgamış büyük bir hayal kırıklığı yaşar ve emeğinin boşa gittiğini düşünür.
Uruk'a dönüş
Gılgamış ve Urşanabi kente geri döner.
Surlara yeniden bakış
Gılgamış, Uruk'un duvarlarını göstererek kalıcı olanın eser ve şehir olduğunu fark eder.
Ek tabletin başlaması
Son tablet, ana akıştan farklı bir eski şiir geleneğini destana ekler.
Kayıp nesneler
Gılgamış'ın yeraltına düşen oyun ya da ritüel nesneleri yüzünden yeni bir sorun doğar.
Enkidu'nun inişi
Enkidu yeraltı dünyasına gider; fakat oranın kurallarını tam uygulamaz.
Gölge olarak dönüş
Enkidu'nun yalnız gölgesi ya da ruhu geri dönerek Gılgamış'a ölüler dünyasını anlatır.
Ninova kazıları hızlanır
Austen Henry Layard ve çevresindeki çalışmalar, Asur başkenti kalıntılarını modern bilime açtı.
Hormuzd Rassam tabletleri bulur
Ninova'daki Aşurbanipal Kütüphanesi kazılarında Gılgamış destanına ait önemli tablet parçaları ortaya çıkarıldı.
George Smith tufan tabletini okur
British Museum'da çalışan George Smith, destandaki tufan bölümünü çözüp bilim dünyasına duyurdu.
Gılgamış Rüya Tableti Irak'a iade edilir
Kaçakçılık zinciriyle ABD'ye giden bir Gılgamış tableti resmî süreç sonunda Irak'a geri verildi.