Genel çerçeve
Bu kronoloji, insanlık tarihini tek bir çizgi gibi değil, biyolojik evrim, çevreye uyum, tarım, şehirleşme, devlet, din, bilim, ticaret, savaş, hak mücadeleleri ve teknoloji dönüşümlerinin iç içe geçtiği uzun bir süreç olarak ele alır. İlk dönemlerde tarihler yaklaşık verilmiştir; çünkü yazılı kayıt yoktur ve bilgiler arkeoloji, fosiller, genetik ve iklim verileriyle yorumlanır. Yakın dönemlerde ise tarihsel olaylar daha kesin tarihlerle izlenebilir. Amaç, başlangıç seviyesindeki okuyucunun "önce ne oldu, sonra ne değişti?" sorusunu 400 ana kırılım üzerinden görebilmesidir.
İnsanımsı çizginin ayrışması
İnsan soyuna giden evrimsel çizgi, diğer büyük insansı maymun çizgilerinden ayrılmaya başladı.
Ardipithecus türlerinin görünmesi
Afrika’da erken hominin türleri iki ayak üzerinde hareket etme yönünde önemli özellikler gösterdi.
Australopithecusların yayılması
Australopithecus türleri Afrika’da daha belirgin biçimde çoğaldı ve çevreye uyum sağladı.
En eski taş alet izleri
Doğu Afrika’da çok erken taş alet kullanımıyla ilişkilendirilen buluntular ortaya çıktı.
Lucy fosilinin dönemi
Australopithecus afarensis türüne ait Lucy, iki ayaklı yürüyüşün erken kanıtlarından biri olarak bilinir.
Homo cinsinin erken izleri
Homo cinsine bağlanan en eski fosil izleri Afrika’da görülmeye başladı.
Oldowan taş aletleri
Basit yonga ve kesici taş aletler yaygınlaşmaya başladı.
Homo erectus sahneye çıktı
Homo erectus daha büyük beyin, dayanıklılık ve uzun mesafe hareket kabiliyetiyle öne çıktı.
Afrika dışına ilk büyük yayılım
Erken Homo toplulukları Afrika’dan Avrasya’ya doğru yayılmaya başladı.
Acheuleen el baltaları
Daha simetrik ve planlı taş aletler yaygınlaştı.
Ateşin kontrollü kullanımı güçlendi
Ateşin ısınma, korunma ve yiyecek hazırlama için kullanımı giderek önem kazandı.
Uzun mesafeli avcı-toplayıcı uyumlar
Erken insan toplulukları farklı iklim ve coğrafyalarda yaşam stratejileri geliştirdi.
Avrupa ve Asya’da eski insan toplulukları
Afrika dışındaki hominin grupları daha kalıcı izler bırakmaya başladı.
Homo heidelbergensis çizgisi
Bazı araştırmacıların modern insan, Neandertal ve Denisova çizgileriyle ilişkilendirdiği ara formlar ortaya çıktı.
Sima de los Huesos buluntuları
İspanya’daki buluntular, Neandertal çizgisine yakın eski insan toplulukları hakkında önemli kanıtlar sundu.
Neandertal çizgisinin belirginleşmesi
Avrupa ve Batı Asya’da Neandertallere giden özellikler güçlendi.
Homo sapiens’in erken fosilleri
Fas’taki Cebel İrhoud buluntuları modern insanın Afrika’daki çok eski köklerini gösterdi.
Modern insanın Afrika’da gelişmesi
Homo sapiens Afrika’da biyolojik ve davranışsal özellikleriyle belirginleşti.
Orta Taş Çağı teknolojileri
Afrika’da daha çeşitli taş alet gelenekleri gelişti.
Erken Homo sapiens toplulukları
Afrika’daki modern insan toplulukları farklı bölgelere yayıldı.
Giysi ve korunma ihtiyacı
Soğuk ve değişken iklimlerde deri, lif ve örtü kullanımı önem kazandı.
Boya ve sembolik kullanım izleri
Kırmızı aşı boyası gibi maddeler bazı topluluklarda kullanıldı.
Levant’a erken insan hareketleri
Homo sapiens toplulukları Afrika dışındaki Levant bölgesine erken geçişler yaptı.
Süs eşyalarının kullanımı
Kabuk boncuklar ve beden süsleri bazı bölgelerde görülmeye başladı.
Blombos ve sembolik izler
Güney Afrika’daki buluntular kazıma desenler ve boya kullanımına işaret etti.
Kültürel çeşitlenme hızlandı
Taş alet, süs ve davranış biçimleri bölgeler arasında daha çeşitli hale geldi.
Avustralya’ya insan geçişi
Modern insanlar deniz geçişleriyle Sahul kıtasına, yani Avustralya ve çevresine ulaştı.
Neandertal ve modern insan teması
Modern insanlar Avrasya’da Neandertallerle karşılaştı ve bazı topluluklar arasında gen akışı yaşandı.
Avrasya’ya büyük yayılım
Modern insan toplulukları Batı Asya, Avrupa ve Asya içlerine hızla yayıldı.
Üst Paleolitik kültürlerin yayılması
Avrupa ve Asya’da yeni taş aletler, kemik aletler ve süsler çoğaldı.
Mağara sanatının erken örnekleri
Endonezya ve Avrupa’daki erken görsel anlatımlar insanın sanatsal kapasitesini gösterdi.
Aurignacien kültürü
Avrupa’da erken modern insanlara bağlanan sanat, alet ve figürin gelenekleri güçlendi.
Neandertallerin kaybolması
Neandertal toplulukları Avrupa ve Batı Asya’da tarih sahnesinden çekildi.
Venüs figürinleri
İnsan bedeni, doğurganlık ve sembolik anlamlarla ilişkilendirilen küçük figürinler yapıldı.
Müzik aletleri
Kemik ve fildişinden yapılan flütler gibi erken müzik aletleri ortaya çıktı.
Gelişmiş gömü uygulamaları
Bazı topluluklar ölülerini eşyalar ve sembolik düzenlemelerle gömdü.
Lif ve örgü teknikleri
Bitki lifi, ip ve basit dokuma benzeri tekniklerin kullanımı arttı.
Buzul çağında yaşam stratejileri
Son Buzul Çağı’nın sert koşullarında insanlar av, barınak ve göç yollarını uyarladı.
Son Buzul Maksimumu
Buzullar en geniş alanlara ulaştı, deniz seviyesi düştü ve iklim sertleşti.
Buzulların çekilmeye başlaması
İklim yavaş yavaş ısınırken yeni bitki ve hayvan alanları oluştu.
Erken seramik denemeleri
Doğu Asya’da avcı-toplayıcı topluluklarda seramik kaplar görülmeye başladı.
Köpeğin evcilleşmesi
Kurtlardan evrimleşen köpek, insanlarla kalıcı ilişki kuran ilk hayvanlardan biri oldu.
Natufyen yerleşimleri
Levant’ta bazı avcı-toplayıcı gruplar daha kalıcı yerleşimler kurdu.
Amerika içlerine yayılım
İnsan toplulukları Kuzey ve Güney Amerika’da daha geniş alanlara ulaştı.
Younger Dryas soğuması
Kısa ama sert iklim soğuması, birçok bölgede yaşam biçimlerini zorladı.
Holosen dönemi başladı
Daha istikrarlı ve sıcak iklim koşulları ortaya çıktı.
Göbekli Tepe’nin erken evresi
Güneydoğu Anadolu’da anıtsal taş yapılar ve ritüel alanlar kullanıldı.
Bereketli Hilal’de tarıma geçiş
Buğday, arpa ve baklagillerin bilinçli kullanımı artmaya başladı.
Jericho gibi erken yerleşimler
Levant’ta savunma ve depolama yapıları olan kalıcı yerleşimler gelişti.
Koyun ve keçinin evcilleşmesi
Yakın Doğu’da sürü hayvancılığı yaygınlaşmaya başladı.
Tahıl tarımının yerleşmesi
Buğday ve arpa üretimi birçok yerleşimde düzenli hale geldi.
Anadolu’da Neolitik köyler
Çayönü ve çevresindeki yerleşimler tarım, hayvancılık ve mimarinin erken örneklerini sundu.
Çatalhöyük’ün yükselişi
Orta Anadolu’da büyük ve yoğun bir Neolitik yerleşim gelişti.
Seramiğin yaygınlaşması
Pişmiş toprak kaplar gıda saklama ve pişirmede daha yaygın kullanıldı.
Mehrgarh yerleşimi
Güney Asya’da tarım ve hayvancılığa dayalı erken köy yaşamı görüldü.
Bakır işçiliğinin erken izleri
Bazı bölgelerde doğal bakır dövülerek süs ve araç yapımında kullanıldı.
Büyük iklim dalgalanması
Küresel ölçekte hissedilen soğuma ve kuraklık bazı yerleşimleri etkiledi.
Mezopotamya’da sulama denemeleri
Nehir çevresinde tarım için su kontrolü giderek önem kazandı.
Ubaid kültürü
Güney Mezopotamya’da köyler, tapınak benzeri yapılar ve bölgesel kültür gelişti.
Nil vadisinde tarımın güçlenmesi
Mısır’da nehir taşkınlarına dayalı üretim düzeni yaygınlaştı.
Avrupa’da Neolitik yayılım
Tarım ve hayvancılık Avrupa’nın birçok bölgesine yayıldı.
Varna mezarlığı
Karadeniz çevresindeki zengin mezarlar erken eşitsizlik örnekleri sundu.
Tripolye büyük yerleşimleri
Doğu Avrupa’da büyük ölçekli tarım yerleşimleri oluştu.
Tekerlekli araçların erken kullanımı
Avrasya’da tekerlek ve araba teknolojisi ortaya çıkmaya başladı.
Uruk şehirleşmesi
Güney Mezopotamya’da Uruk gibi merkezler büyüdü.
Bira ve ekmek kültürünün gelişmesi
Tahıl üretimiyle birlikte mayalı yiyecek ve içecekler günlük hayatın parçası oldu.
Bronz metalurjisine geçiş
Bakırın kalayla alaşımı daha dayanıklı araç ve silahlar üretti.
Uruk muhasebe sistemi
Kil tabletler, mühürler ve sayım işaretleri idari ihtiyaçları karşılamaya başladı.
Yazının ortaya çıkışı
Mezopotamya’da çivi yazısına giden kayıt sistemleri belirdi.
Ötzi’nin yaşadığı dönem
Alpler’de bulunan buz adam, Bakır Çağı yaşamına dair eşsiz bilgiler sundu.
Mısır’da krallıkların birleşme süreci
Yukarı ve Aşağı Mısır arasındaki siyasi bütünleşme güçlendi.
Narmer ve Mısır birliği
Mısır’ın geleneksel birleşmesi Narmer adıyla ilişkilendirildi.
Sümer şehir devletleri
Ur, Uruk ve Lagaş gibi kentler siyasi ve dini merkezler olarak öne çıktı.
İndus dünyasının temelleri
Güney Asya’da büyük yerleşim ağları ve tarımsal üretim gelişti.
Minos Girit kültürü
Ege’de saray ekonomisi ve deniz ticaretine dayalı erken uygarlık gelişti.
Erken Hanedanlar Mezopotamyası
Sümer kentleri arasında rekabet ve ittifaklar arttı.
Eski Krallık Mısır’ı
Mısır’da merkezi devlet ve anıtsal yapı geleneği güçlendi.
Piramitler çağı
Gize piramitleri gibi anıtsal mezarlar inşa edildi.
İndus şehirleri
Harappa ve Mohenjo-daro gibi planlı kentler büyüdü.
Stonehenge’in ana evreleri
Britanya’da anıtsal taş halkaları inşa edildi.
Akkad öncesi güç rekabeti
Mezopotamya kentleri arasında bölgesel egemenlik mücadeleleri arttı.
Sargon ve Akkad İmparatorluğu
Sargon, Mezopotamya’da geniş bölgeleri tek yönetim altında topladı.
4. 2 bin yıl iklim krizi
Kuraklık ve iklim dalgalanmaları bazı devletleri ve kentleri sarstı.
Ur III düzeni
Ur merkezli yönetim, bürokrasi ve kayıt sistemiyle güç kazandı.
At ve savaş arabası ağları
Avrasya bozkırları ile Yakın Doğu arasında at ve araba teknolojileri önem kazandı.
Babil’in yükselişi
Mezopotamya’da Babil kenti siyasi ve kültürel merkez haline geldi.
Anadolu ticaret kolonileri
Asurlu tüccarlar Kültepe gibi merkezlerde ticari ağlar kurdu.
Hammurabi’nin tahta çıkışı
Babil Kralı Hammurabi Mezopotamya’da güç dengelerini değiştirdi.
Hammurabi Kanunları
Hukuki hükümler taş yazıtla ilan edildi ve krallık adaletinin simgesi oldu.
Minos saraylarının gelişmesi
Girit’te Knossos gibi saray merkezleri ekonomik ve ritüel hayatı yönetti.
Hitit Krallığı’nın güçlenmesi
Anadolu’da Hitit siyasi birliği belirginleşti.
Şang Hanedanı
Çin’de Şang yönetimi tunç, kehanet kemikleri ve saray kültürüyle öne çıktı.
Miken kültürü
Yunan ana karasında saray merkezli Miken dünyası gelişti.
Yeni Krallık Mısır’ı
Mısır, Doğu Akdeniz ve Nubya yönünde genişleyen büyük bir güç haline geldi.
Alfabe fikrinin yayılması
Levant çevresinde daha az işaretle yazı yazmayı sağlayan alfabe sistemleri gelişti.
Mikenlerin Girit’te güç kazanması
Miken etkisi Girit saray dünyasında belirginleşti.
Amarna dönemi
Akhenaton döneminde Mısır dini ve diplomatik düzeninde sarsıcı değişimler yaşandı.
Kadeş Savaşı
Hititler ve Mısırlılar Doğu Akdeniz hâkimiyeti için karşı karşıya geldi.
Geç Tunç Çağı zirvesi
Mısır, Hitit, Asur, Babil ve Ege sarayları yoğun diplomatik ağlar kurdu.
Tunç Çağı çöküşü
Doğu Akdeniz’de saray devletleri, ticaret ağları ve krallıklar büyük kriz yaşadı.
Deniz Kavimleri hareketleri
Doğu Akdeniz’de göçler, saldırılar ve yer değiştirmeler yaşandı.
Demir teknolojisinin yayılması
Demir alet ve silahlar daha geniş bölgelerde kullanılmaya başladı.
Fenike deniz ticareti
Fenikeliler Akdeniz’de limanlar ve ticaret ağları kurdu.
İsrail ve Yahuda krallıkları
Levant’ta krallık yapıları ve dini gelenekler güçlendi.
And dünyasında erken merkezler
Güney Amerika’da Chavín gibi kültürlere giden dinsel ve bölgesel ağlar gelişti.
Yeni Asur yükselişi
Asur devleti askeri güç ve idari düzenle genişlemeye başladı.
Yunan alfabesi
Yunanlar Fenike alfabesini uyarlayarak kendi yazı sistemlerini geliştirdi.
Homeros destan geleneği
İlyada ve Odysseia’ya temel olan sözlü epik gelenek şekillendi.
İlk Olimpiyat oyunları
Yunan dünyasında Olympia’da düzenlenen oyunlar geleneksel başlangıç kabul edilir.
Roma’nın geleneksel kuruluşu
Roma’nın kuruluşu antik geleneğe göre bu tarihe yerleştirildi.
Yunan kolonizasyonu
Yunan şehirleri Akdeniz ve Karadeniz kıyılarında koloniler kurdu.
Asur’un İsrail Krallığı’nı yıkması
Yeni Asur İmparatorluğu Samarya’yı ele geçirdi.
Olmek merkezleri
Mezoamerika’da Olmek kültürü anıtsal başlar ve ritüel merkezlerle öne çıktı.
Asur’un Mısır’a girmesi
Asur orduları Mısır üzerinde geçici hâkimiyet kurdu.
Lidya’da sikke kullanımı
Batı Anadolu’da standart metal para kullanımı yaygınlaştı.
Ninova’nın düşüşü
Medler ve Babilliler Asur başkentini ele geçirdi.
Yeni Babil gücü
Babil, Asur sonrası Yakın Doğu’nun büyük güçlerinden biri oldu.
Kudüs’ün Babil tarafından alınması
Babil ordusu Kudüs’ü ele geçirdi ve Yahuda Krallığı’nı yıktı.
Buda’nın doğumu
Siddhartha Gautama’nın hayatı Budizm’in doğuşuyla ilişkilendirildi.
Konfüçyüs’ün doğumu
Konfüçyüs, Çin düşüncesinde ahlak, düzen ve yönetim üzerine etkili fikirler geliştirdi.
Perslerin Babil’i alması
Büyük Kyros Babil’i ele geçirerek Ahameniş İmparatorluğu’nu büyüttü.
Darius’un iktidarı
Darius döneminde Pers yönetimi satraplıklar, yollar ve vergi düzeniyle sistemleşti.
Atina reformları
Kleisthenes reformları Atina’da yurttaş katılımını artırdı.
İyon Ayaklanması
Batı Anadolu’daki Yunan kentleri Pers yönetimine karşı ayaklandı.
Marathon Savaşı
Atinalılar Pers ordusunu Marathon’da durdurdu.
Salamis Deniz Savaşı
Yunan donanması Pers donanmasını Salamis’te yendi.
Plataia Savaşı
Yunan kuvvetleri Pers kara ordusunu yenilgiye uğrattı.
Sokrates’in doğumu
Sokrates, soru sorma yöntemiyle felsefi düşünceyi derinden etkiledi.
Perikles dönemi
Atina’da demokrasi, sanat ve mimari büyük bir gelişme yaşadı.
Peloponez Savaşı başladı
Atina ve Sparta önderliğindeki bloklar uzun bir savaşa girdi.
Sokrates’in ölümü
Sokrates Atina’da yargılanarak idama mahkûm edildi.
Platon Akademisi
Platon Atina’da Akademia’yı kurdu.
İskender’in tahta çıkışı
Makedonya Kralı II. Philippos’un ardından İskender kral oldu.
İskender’in Asya seferi
İskender Pers İmparatorluğu’na karşı Anadolu’ya geçti.
Gaugamela Savaşı
İskender Pers Kralı III. Darius’u kesin biçimde yendi.
İskender’in ölümü
İskender Babil’de genç yaşta öldü.
Maurya İmparatorluğu
Çandragupta Maurya Hindistan’da büyük bir imparatorluk kurdu.
Ptolemaios Mısır’ı
İskender sonrası Mısır’da Ptolemaios hanedanı güç kazandı.
Helenistik bilim
İskenderiye gibi merkezlerde matematik, astronomi ve tıp çalışmaları gelişti.
Birinci Pön Savaşı
Roma ve Kartaca Sicilya hâkimiyeti için savaşa başladı.
Çin’in Qin tarafından birleşmesi
Qin Shi Huang Çin’de siyasi birliği sağladı.
Hannibal’in İtalya seferi
Kartacalı Hannibal Alp geçişiyle Roma’yı tehdit etti.
Han Hanedanı başladı
Çin’de Han yönetimi uzun ömürlü bir imparatorluk düzeni kurdu.
Zama Savaşı
Roma, Kartaca’yı yenerek İkinci Pön Savaşı’nı bitirdi.
Amerika’da bölgesel devletleşme
Mezoamerika ve And dünyasında daha karmaşık siyasi yapılar gelişti.
Üçüncü Pön Savaşı
Roma Kartaca’ya son kez savaş açtı.
Kartaca ve Korinth’in yıkılması
Roma aynı yıl Kartaca’yı ve Korinth’i yıktı.
Gracchus reformları
Roma’da toprak ve yurttaşlık tartışmaları şiddetlendi.
İpek Yolu bağlantıları
Zhang Qian’ın seferleri Han Çin’iyle Orta Asya arasındaki bilgiyi artırdı.
Spartaküs ayaklanması
Köle gladyatör Spartaküs Roma’ya karşı büyük bir isyan başlattı.
Sezar Rubicon’u geçti
Julius Caesar ordusuyla Roma’ya doğru ilerleyerek iç savaşı başlattı.
Sezar’ın öldürülmesi
Caesar Senato’da suikastla öldürüldü.
Actium Savaşı
Octavianus, Antonius ve Kleopatra’yı yenilgiye uğrattı.
Augustus ve Principatus
Octavianus Augustus unvanını aldı ve imparatorluk düzenini kurdu.
İsa’nın doğumu
Nasıralı İsa’nın doğumu geleneksel takvim düzeninin merkezine yerleşti.
İsa’nın çarmıha gerilmesi
İsa Roma yönetimi altında idam edildi.
Roma yangını
Roma’da büyük yangın çıktı ve Nero dönemi tartışmalı hale geldi.
Vezüv patlaması
Pompeii ve Herculaneum volkanik patlamayla yok oldu.
Beş İyi İmparatorlar dönemi başladı
Roma’da görece istikrarlı ve başarılı yönetimler dizisi başladı.
Kâğıdın geliştirilmesi
Cai Lun’un adıyla ilişkilendirilen kâğıt üretimi Çin’de sistemleşti.
Roma’nın en geniş sınırları
Traianus döneminde Roma İmparatorluğu en geniş alanına ulaştı.
Bar Kohba İsyanı
Yahudi isyanı Roma tarafından bastırıldı.
Pax Romana’nın sonu
Marcus Aurelius’un ölümü Roma’da istikrarın zayıfladığı bir döneme işaret etti.
Han Hanedanı’nın çöküşü
Çin’de Han düzeni dağıldı ve Üç Krallık dönemi başladı.
Sasani İmparatorluğu
İran’da Sasani hanedanı Partların yerini aldı.
Klasik Maya şehirleri
Maya dünyasında kentler, yazı ve takvim sistemleri gelişti.
Diocletianus reformları
Roma yönetimi askeri ve idari reformlarla yeniden düzenlendi.
Milano Fermanı
Konstantin döneminde Hristiyanlara serbestlik tanındı.
Gupta İmparatorluğu
Hindistan’da Gupta dönemi bilim, sanat ve edebiyatla öne çıktı.
İznik Konsili
Hristiyanlıkta temel inanç tartışmaları için büyük bir konsil toplandı.
Konstantinopolis’in kuruluşu
Roma İmparatorluğu’nun yeni başkenti Boğaziçi’nde kuruldu.
Gotların Roma sınırına girişi
Hun baskısıyla Got toplulukları Roma topraklarına sığındı.
Roma İmparatorluğu’nun kalıcı bölünmesi
İmparatorluk Doğu ve Batı yönetimleri halinde ayrıldı.
Roma’nın Vizigotlarca yağmalanması
Alaric’in ordusu Roma’yı ele geçirdi.
Efes Konsili
Hristiyanlıkta Mesih’in doğası ve Meryem’in konumu üzerine kararlar alındı.
Kadıköy Konsili
İsa’nın doğası üzerine alınan kararlar Hristiyan dünyasında ayrışma yarattı.
Batı Roma’nın sonu
Batı Roma imparatorluk makamı Germen komutan Odoacer tarafından sona erdirildi.
Frank Krallığı’nın güçlenmesi
Clovis önderliğinde Franklar Galya’da etkili bir güç haline geldi.
Justinianus’un tahta çıkışı
Doğu Roma’da Justinianus dönemi başladı.
Justinianus Kanunları
Roma hukuk mirası derlenip sistemleştirildi.
Justinianus Vebası
Akdeniz dünyasında büyük salgın başladı.
Hz. Muhammed’in doğumu
Muhammed bin Abdullah Mekke’de doğdu.
Sui’nin Çin’i birleştirmesi
Çin’de uzun bölünmüşlükten sonra siyasi birlik sağlandı.
İlk vahiy geleneği
İslam geleneğine göre Hz. Muhammed’e ilk vahiy bu dönemde geldi.
Hicret
Hz. Muhammed ve Müslümanlar Mekke’den Medine’ye göç etti.
Hz. Muhammed’in vefatı
İslam peygamberinin ölümü sonrası liderlik meselesi gündeme geldi.
Yermük ve Kadisiye savaşları
Müslüman Arap orduları Bizans ve Sasani güçlerine karşı büyük zaferler kazandı.
Emevi Hilafeti
Muaviye döneminde hilafet hanedan karakteri kazandı.
İberya’ya Müslüman geçişi
Müslüman ordular Cebelitarık üzerinden İber Yarımadası’na girdi.
Tours-Poitiers Savaşı
Frank kuvvetleri Müslüman ilerleyişini Galya’da durdurdu.
Abbasi Devrimi
Emeviler yıkıldı ve Abbasi hanedanı iktidara geldi.
Talas Savaşı
Abbasi ve Çin kuvvetleri Orta Asya’da karşı karşıya geldi.
Bağdat’ın kuruluşu
Abbasi başkenti Bağdat kuruldu.
Şarlman’ın imparator ilanı
Papa, Frank Kralı Şarlman’a imparatorluk tacı giydirdi.
Verdun Antlaşması
Şarlman İmparatorluğu torunları arasında bölündü.
Rus siyasi çekirdeği
Doğu Avrupa’da Rus siyasi oluşumlarının erken evreleri başladı.
Bizans’ta Makedon Hanedanı
Makedon hanedanı Bizans’ta güçlü bir canlanma dönemi başlattı.
Klasik Maya çöküşü
Maya ovalarındaki birçok büyük kent terk edildi veya zayıfladı.
Tang Hanedanı’nın sonu
Çin’de Tang yönetimi sona erdi.
Cluny Manastırı
Fransa’da Cluny manastırı kuruldu.
Song Hanedanı
Çin’de Song yönetimi başladı.
Kahire’nin kuruluşu
Fatımiler Mısır’da Kahire’yi kurdu.
Kiev Rus’un Hristiyanlaşması
Vladimir döneminde Kiev Rus Hristiyanlığı benimsedi.
Kuzey Atlantik keşifleri
İskandinav denizciler Grönland ve Vinland’a ulaştı.
Küresel ticaret ağlarının genişlemesi
Hint Okyanusu, Çin, İslam dünyası ve Afrika arasında ticaret yoğunlaştı.
Büyük Ayrılık
Roma Katolik ve Doğu Ortodoks kiliseleri arasındaki ayrılık kalıcı hale geldi.
Norman Fethi
Normanlar Hastings Savaşı sonrası İngiltere’yi ele geçirdi.
Malazgirt Savaşı
Büyük Selçuklular Bizans’ı Malazgirt’te yendi.
Birinci Haçlı Seferi çağrısı
Papa II. Urbanus Doğu’ya sefer çağrısı yaptı.
Kudüs’ün Haçlılarca alınması
Birinci Haçlı Seferi sonunda Kudüs ele geçirildi.
Worms Konkordatosu
Papalar ve imparatorlar arasındaki atama kavgası uzlaşmayla çözüldü.
Urfa Haçlı Kontluğu’nun düşüşü
Zengiler Urfa’yı ele geçirdi.
Üniversitelerin yükselişi
Bologna, Paris ve Oxford gibi merkezler kurumsal eğitimde öne çıktı.
Selahaddin’in Kudüs’ü alması
Hıttin zaferi sonrası Kudüs Eyyubilerin eline geçti.
Dördüncü Haçlı Seferi
Haçlılar Konstantinopolis’i yağmaladı.
Cengiz Han’ın yükselişi
Temuçin, Moğol kabilelerini birleştirerek Cengiz Han unvanını aldı.
Magna Carta
İngiltere kralının yetkileri soylular tarafından sınırlandırıldı.
Cengiz Han’ın ölümü
Moğol İmparatorluğu kurucusunun ölümünden sonra oğulları arasında paylaşıldı.
Moğolların Rus topraklarına girişi
Batu Han önderliğindeki kuvvetler Doğu Avrupa’ya yöneldi.
Moğolların Orta Avrupa seferi
Moğol orduları Lehistan ve Macaristan’a kadar ilerledi.
Bağdat’ın Moğollarca alınması
Hülagü orduları Abbasi başkentini ele geçirdi.
Ayn Calut Savaşı
Memlükler Moğolları Filistin’de durdurdu.
Marco Polo’nun yolculuğu
Venedikli Marco Polo Asya’ya doğru uzun bir seyahate çıktı.
Yuan Hanedanı Çin’i birleştirdi
Kubilay Han yönetimindeki Moğollar Çin’de Yuan düzenini kurdu.
Akka’nın düşüşü
Haçlıların Doğu Akdeniz’deki son büyük kalesi Memlüklerce alındı.
Osmanlı Beyliği’nin ortaya çıkışı
Kuzeybatı Anadolu’da Osmanlı siyasi yapısı güçlenmeye başladı.
Mali İmparatorluğu’nun yükselişi
Batı Afrika’da altın ticaretiyle güçlenen Mali etkili bir imparatorluk oldu.
Mansa Musa’nın hac yolculuğu
Mali hükümdarı Mansa Musa zenginliğiyle dikkat çeken bir hac yaptı.
Yüz Yıl Savaşı başladı
İngiltere ve Fransa arasında uzun hanedan savaşı başladı.
Kara Veba Avrupa’ya ulaştı
Veba Akdeniz limanlarından Avrupa’ya yayıldı.
Kara Veba sonrası dönüşüm
Salgın sonrası iş gücü kıtlığı ve toplumsal gerilimler arttı.
Ming Hanedanı
Çin’de Yuan yönetimi sona erdi ve Ming hanedanı kuruldu.
Timur’un yükselişi
Timur Orta Asya’da büyük bir güç kurmaya başladı.
Kosova Savaşı
Osmanlılar Balkanlarda Sırp güçleriyle savaştı.
Ankara Savaşı
Timur, Osmanlı Sultanı Yıldırım Bayezid’i yendi.
Portekiz’in Ceuta’yı alması
Portekiz Kuzey Afrika’daki Ceuta’yı ele geçirdi.
Agincourt Savaşı
İngilizler Fransa’da büyük bir zafer kazandı.
Jeanne d’Arc’ın ölümü
Fransız direnişinin sembolü Jeanne d’Arc idam edildi.
Gutenberg matbaası
Hareketli metal harfli baskı sistemi Avrupa’da geliştirildi.
Konstantinopolis’in fethi
Osmanlılar Bizans başkentini ele geçirdi.
Gutenberg İncili
Avrupa’da hareketli harflerle basılan en ünlü erken kitaplardan biri üretildi.
Kastilya-Aragon evliliği
Isabella ve Ferdinand’ın evliliği İspanya birliğine giden süreci güçlendirdi.
İspanyol Engizisyonu
İspanya’da dini birlik ve krallık otoritesi için engizisyon kuruldu.
Moskova’nın güçlenmesi
Moskova Knezliği Rus topraklarında daha belirleyici hale geldi.
Bartolomeu Dias Ümit Burnu’nu geçti
Portekizli denizci Afrika’nın güney ucuna ulaştı.
Kolomb’un Amerika’ya ulaşması
Kristof Kolomb Atlantik’i aşarak Karayipler’e ulaştı.
Tordesillas Antlaşması
İspanya ve Portekiz denizaşırı alanları paylaşmaya çalıştı.
Vasco da Gama Hindistan’a ulaştı
Portekizli denizci Afrika çevresinden Hindistan’a vardı.
Cabral’ın Brezilya’ya ulaşması
Portekizli Pedro Álvares Cabral Brezilya kıyılarına vardı.
Safevi Devleti
Şah İsmail İran’da Safevi yönetimini kurdu.
Luther’in reform çıkışı
Martin Luther’in eleştirileri Avrupa’da Reform hareketini başlattı.
Macellan seferi başladı
Macellan’ın seferi dünyayı dolaşan ilk yolculuğa dönüştü.
Tenochtitlan’ın düşüşü
Cortés önderliğindeki İspanyollar Aztek başkentini ele geçirdi.
Babür İmparatorluğu
Babür, Panipat Savaşı sonrası Hindistan’da yeni bir imparatorluk kurdu.
Osmanlıların Viyana kuşatması
Kanuni Sultan Süleyman’ın ordusu Viyana’yı kuşattı.
İnka dünyasının çöküşü
Pizarro ve İspanyollar İnka İmparatorluğu’nu ağır biçimde sarstı.
İngiltere’de kilise kopuşu
VIII. Henry Roma’dan ayrılarak İngiltere Kilisesi’ni güçlendirdi.
Copernicus’un eseri
Copernicus Güneş merkezli evren modelini yayımladı.
Trento Konsili başladı
Katolik Kilisesi Reform’a yanıt vermek için büyük konsili topladı.
Valladolid tartışması
Amerika yerlilerinin hakları üzerine İspanya’da büyük tartışma yürütüldü.
Ekber’in hükümdarlığı
Babür hükümdarı Ekber uzun ve etkili bir dönem başlattı.
Malta Kuşatması
Osmanlılar Malta’da Hospitalier Şövalyeleriyle savaştı.
İnebahtı Deniz Savaşı
Osmanlı donanması Haçlı donanması karşısında ağır kayıp verdi.
Gregoryen takvim
Papa XIII. Gregorius takvim reformunu yürürlüğe koydu.
İspanyol Armadası’nın yenilgisi
İspanya’nın İngiltere seferi başarısız oldu.
İngiliz Doğu Hindistan Şirketi
İngiltere Asya ticareti için imtiyazlı şirket kurdu.
Tokugawa Şogunluğu
Japonya’da Tokugawa yönetimi başladı.
Jamestown yerleşimi
İngilizler Kuzey Amerika’da kalıcı yerleşim kurdu.
Otuz Yıl Savaşı başladı
Kutsal Roma İmparatorluğu içinde başlayan savaş Avrupa geneline yayıldı.
Mayflower yolculuğu
İngiliz Püritenler Kuzey Amerika’ya yerleşti.
Galileo’nun Diyalog’u
Galileo Güneş merkezli sistemi savunan eserini yayımladı.
Qing Hanedanı
Mançu kökenli Qing hanedanı Çin’de iktidara geldi.
Westphalia Barışı
Otuz Yıl Savaşı antlaşmalarla sona erdi.
I. Charles’ın idamı
İngiltere kralı iç savaş sonrası idam edildi.
İkinci Viyana Kuşatması
Osmanlı ordusu Viyana önlerinde yenildi.
Newton’un Principia’sı
Isaac Newton hareket ve kütle çekimi yasalarını sistemleştirdi.
Şanlı Devrim
İngiltere’de krallık yetkileri parlamento lehine sınırlandı.
Locke’un siyaset düşüncesi
John Locke yönetim, haklar ve toplum sözleşmesi üzerine etkili fikirler yayımladı.
Büyük Britanya’nın oluşumu
İngiltere ve İskoçya parlamentoları birleşti.
Newcomen buhar makinesi
Erken buhar makinesi madenlerde su boşaltmak için kullanıldı.
Aydınlanma kültürü güçlendi
Avrupa’da akıl, deney ve eleştirel düşünceyi öne çıkaran çevreler yayıldı.
Rus İmparatorluğu ilanı
I. Petro döneminde Rusya imparatorluk statüsünü vurguladı.
Nadir Şah’ın Delhi seferi
İran hükümdarı Nadir Şah Delhi’yi ele geçirdi.
Yedi Yıl Savaşı
Avrupa, Amerika ve Hindistan’a yayılan küresel savaş başladı.
Sanayi Devrimi’nin başlangıcı
Britanya’da makineleşme, tekstil üretimi ve enerji kullanımı hızlandı.
Damga Yasası krizi
Britanya’nın Amerikan kolonilerine vergi yüklemesi tepki çekti.
Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi
On üç koloni Britanya’dan bağımsızlık ilan etti.
Watt buhar makinesinin yayılması
James Watt’ın geliştirdiği buhar makinesi sanayide daha verimli kullanıldı.
Fransız Devrimi
Fransa’da monarşi, ayrıcalıklar ve eski rejim büyük bir krize girdi.
Haiti Devrimi başladı
Saint-Domingue’de köleleştirilmiş insanlar büyük bir ayaklanma başlattı.
Terör Dönemi
Fransız Devrimi radikalleşti ve yoğun siyasi şiddet yaşandı.
Napolyon’un iktidara gelişi
Napolyon Bonapart darbe ile Fransa’da yönetimi ele aldı.
Haiti’nin bağımsızlığı
Haiti bağımsızlığını ilan ederek köle isyanından doğan ilk devlet oldu.
Napolyon imparator oldu
Napolyon kendini Fransız İmparatoru ilan etti.
Waterloo ve Viyana düzeni
Napolyon yenildi ve Avrupa güçleri Viyana’da yeni düzen kurdu.
Yunan İsyanı
Osmanlı yönetimine karşı Yunan bağımsızlık hareketi başladı.
Latin Amerika bağımsızlıkları
İspanyol ve Portekiz sömürgelerinde bağımsız devletler ortaya çıktı.
Avrupa devrimleri
Fransa ve başka bölgelerde liberal ve ulusal hareketler yükseldi.
Tanzimat Fermanı
Osmanlı Devleti hukuk ve yönetim alanında reform ilan etti.
Avrupa devrimleri
Kıta genelinde liberal, ulusal ve toplumsal taleplerle ayaklanmalar yaşandı.
Komünist Manifesto
Marx ve Engels kapitalizm, sınıf mücadelesi ve devrim üzerine metin yayımladı.
Kırım Savaşı
Osmanlı, Rusya, Britanya ve Fransa’yı içine alan savaş başladı.
Hindistan Ayaklanması
Hint askerleri ve toplulukları Britanya Doğu Hindistan Şirketi’ne karşı ayaklandı.
Darwin’in Türlerin Kökeni
Charles Darwin evrim teorisini doğal seçilimle açıkladı.
Amerikan İç Savaşı
ABD’de kölelik ve birlik meselesi savaşla sonuçlandı.
Özgürlük Bildirgesi
Abraham Lincoln isyancı eyaletlerde kölelerin özgürlüğünü ilan etti.
Meiji Restorasyonu
Japonya’da imparatorluk otoritesi altında hızlı modernleşme başladı.
Süveyş Kanalı
Akdeniz ile Kızıldeniz’i bağlayan kanal açıldı.
İtalya’nın birleşmesi tamamlandı
Roma’nın alınmasıyla İtalya siyasi birliğini büyük ölçüde sağladı.
Alman İmparatorluğu
Prusya önderliğinde Alman birliği ilan edildi.
Telefonun patentlenmesi
Alexander Graham Bell telefon teknolojisini ticarileştiren patent aldı.
Osmanlı-Rus Savaşı
93 Harbi olarak bilinen savaş Osmanlı için ağır sonuçlar doğurdu.
Berlin Konferansı
Avrupalı güçler Afrika’nın paylaşımı için kurallar belirledi.
Haymarket olayı
Chicago’daki işçi eylemleri şiddetle sonuçlandı.
Sinemanın doğuşu
Lumière kardeşlerin gösterimleri hareketli görüntüyü kitlesel eğlenceye dönüştürdü.
Modern Olimpiyatlar
Atina’da ilk modern Olimpiyat Oyunları düzenlendi.
İspanya-Amerika Savaşı
ABD, İspanya’yı yenerek yeni denizaşırı nüfuz alanları kazandı.
Wright kardeşlerin uçuşu
Motorlu ve kontrollü ilk başarılı uçuş gerçekleştirildi.
Rus Devrimi
Rusya’da yenilgi, grev ve ayaklanmalar anayasal tavizler doğurdu.
Einstein’ın özel göreliliği
Albert Einstein zaman, uzay ve hareket üzerine yeni bir fizik anlayışı sundu.
II. Meşrutiyet
Osmanlı’da anayasal yönetim yeniden yürürlüğe girdi.
Çin Devrimi
Qing Hanedanı yıkıldı ve cumhuriyet süreci başladı.
Balkan Savaşları
Balkan devletleri Osmanlı’ya karşı savaştı.
Birinci Dünya Savaşı başladı
Avrupa’daki ittifak sistemi küresel savaşa dönüştü.
Ermeni tehciri ve kitlesel yıkım
Osmanlı savaş koşullarında Ermenilere yönelik zorunlu sevk ve büyük ölümler yaşandı.
Rus Devrimleri
Şubat ve Ekim devrimleriyle çarlık yıkıldı, Bolşevikler iktidara geldi.
Birinci Dünya Savaşı sona erdi
Ateşkesler ve yenilgiler savaşın sonunu getirdi.
Versay düzeni
Savaş sonrası antlaşmalar Avrupa ve Ortadoğu haritasını yeniden kurdu.
Anadolu’da Milli Mücadele başladı
Mustafa Kemal Paşa’nın Samsun’a çıkışıyla örgütlü direniş süreci başladı.
Milletler Cemiyeti
Savaş sonrası uluslararası barış örgütü kuruldu.
Türkiye Cumhuriyeti
Lozan sonrası Türkiye Cumhuriyeti ilan edildi.
Büyük Buhran
ABD’de başlayan ekonomik kriz dünyaya yayıldı.
Hitler’in iktidara gelişi
Nazi Partisi Almanya’da yönetimi ele geçirdi.
İspanya İç Savaşı
Cumhuriyetçiler ve Milliyetçiler arasında savaş başladı.
İkinci Dünya Savaşı başladı
Almanya’nın Polonya’yı işgaliyle savaş başladı.
Pearl Harbor saldırısı
Japonya ABD’nin Pasifik filosuna saldırdı.
Holokost’un sistematikleşmesi
Nazi Almanyası Yahudilere ve diğer gruplara yönelik soykırımı endüstriyel ölçekte yürüttü.
Atom bombaları
ABD Hiroşima ve Nagazaki’ye atom bombası attı.
Birleşmiş Milletler kuruldu
Savaş sonrası uluslararası düzen için BM oluşturuldu.
Hindistan ve Pakistan bağımsız oldu
Britanya Hindistanı iki devlet olarak bölündü.
İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi
BM insan haklarını küresel norm olarak ilan etti.
İsrail’in kuruluşu ve savaş
İsrail devleti ilan edildi, ardından Arap-İsrail savaşı başladı.
Çin Halk Cumhuriyeti
Mao önderliğindeki komünistler Çin’de iktidarı aldı.
NATO kuruldu
Batılı devletler Sovyet tehdidine karşı askeri ittifak oluşturdu.
Kore Savaşı
Kuzey Kore’nin güneye saldırısıyla savaş başladı.
DNA’nın yapısı
Watson ve Crick, Rosalind Franklin’in verilerinden de yararlanılan çalışmalarla DNA’nın çift sarmal yapısını açıkladı.
Bandung Konferansı
Asya ve Afrika ülkeleri sömürgecilik sonrası dayanışma için toplandı.
Sputnik’in fırlatılması
Sovyetler ilk yapay uyduyu uzaya gönderdi.
Berlin Duvarı
Doğu Almanya Berlin’i ikiye bölen duvarı inşa etti.
Küba Füze Krizi
ABD ve Sovyetler nükleer savaşın eşiğine geldi.
Washington Yürüyüşü
ABD’de sivil haklar hareketi büyük bir gösteri düzenledi.
Ay’a iniş
Apollo 11 astronotları Ay’a ulaştı.
Mikroişlemci çağı
İlk ticari mikroişlemciler bilgisayar teknolojisinde yeni dönem başlattı.
Stockholm Çevre Konferansı
BM çevre sorunlarını küresel gündeme taşıdı.
Petrol krizi
OPEC petrol ambargosu enerji fiyatlarını yükseltti.
Vietnam Savaşı’nın sonu
Saygon’un düşmesiyle savaş sona erdi.
Çin’de reform dönemi
Deng Xiaoping önderliğinde piyasa odaklı reformlar başladı.
İran Devrimi
Şah rejimi yıkıldı ve İslam Cumhuriyeti kuruldu.
Sovyetlerin Afganistan’a girişi
Sovyet ordusu Afganistan’a müdahale etti.
Neoliberal dönüşüm
Birçok ülkede serbest piyasa, özelleştirme ve finansal açılım politikaları güçlendi.
Çernobil faciası
Sovyetler Birliği’nde nükleer santral kazası yaşandı.
Berlin Duvarı’nın yıkılması
Doğu Avrupa’daki rejim krizleri Berlin Duvarı’nın açılmasıyla sembolleşti.
Sovyetler Birliği dağıldı
SSCB resmen sona erdi ve bağımsız devletler ortaya çıktı.
World Wide Web’in açılması
Web teknolojisi kamu kullanımına doğru ilerledi.
Maastricht Antlaşması
Avrupa Birliği’nin temellerini güçlendiren antlaşma imzalandı.
Ruanda Soykırımı
Tutsilere ve ılımlı Hutulara yönelik kitlesel katliam yaşandı.
Dünya Ticaret Örgütü
Küresel ticaret kurallarını düzenleyen WTO kuruldu.
11 Eylül saldırıları
El Kaide ABD’de büyük terör saldırıları düzenledi.
İnsan Genomu Projesi tamamlandı
İnsan DNA haritasının büyük bölümü çözümlendi.
Irak Savaşı
ABD öncülüğündeki koalisyon Irak’ı işgal etti.
Sosyal medya çağı
Facebook gibi platformlar yeni dijital iletişim ağları kurdu.
Akıllı telefon devrimi
iPhone’un tanıtılması mobil internet kullanımını dönüştürdü.
Küresel finans krizi
ABD konut piyasasından yayılan kriz dünya ekonomisini sarstı.
Arap Baharı başladı
Tunus’ta başlayan protestolar Arap dünyasına yayıldı.
Fukuşima nükleer kazası
Japonya’da deprem ve tsunami sonrası nükleer kriz yaşandı.
CRISPR-Cas9 atılımı
Gen düzenleme teknolojisi daha pratik ve hassas biçimde kullanılabilir hale geldi.
Kuşak ve Yol Girişimi
Çin büyük altyapı ve ticaret ağı projesini duyurdu.
Kırım’ın ilhakı
Rusya Kırım’ı Ukrayna’dan kopararak ilhak etti.
Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları
BM 2030 hedefleri için küresel kalkınma amaçlarını kabul etti.
Paris İklim Anlaşması
Devletler küresel ısınmayı sınırlama hedefi etrafında uzlaştı.
Mülteci krizi
Suriye savaşı ve başka çatışmalar büyük göç dalgaları yarattı.
Brexit referandumu
Birleşik Krallık halkı AB’den ayrılma yönünde oy verdi.
IPCC 1, 5 derece raporu
Bilim insanları ısınmayı 1, 5°C ile sınırlamanın önemini vurguladı.
COVID-19’un ortaya çıkışı
Yeni koronavirüs vakaları Çin’in Wuhan kentinde bildirildi.
COVID-19 pandemisi
Dünya Sağlık Örgütü COVID-19’u pandemi olarak nitelendirdi.
CRISPR Nobel’i
Emmanuelle Charpentier ve Jennifer Doudna CRISPR çalışmalarıyla Kimya Nobel’i aldı.
Aşıların kitlesel uygulanması
COVID-19 aşıları dünya genelinde büyük ölçekli kullanılmaya başladı.
Afganistan’da Taliban’ın dönüşü
ABD çekilmesi sonrası Taliban yeniden iktidarı ele geçirdi.
Rusya’nın Ukrayna’yı geniş çaplı işgali
Rusya Ukrayna’ya büyük askeri saldırı başlattı.
Dünya nüfusu 8 milyara ulaştı
BM’ye göre küresel nüfus 15 Kasım 2022’de 8 milyar eşiğine ulaştı.
ChatGPT’nin yayımlanması
Üretken yapay zekâ geniş kitlelerin gündelik kullanımına açıldı.
Artemis I görevi
NASA’nın insansız Ay görevi başarıyla gerçekleştirildi.
COVID-19 küresel acil durumu bitti
Dünya Sağlık Örgütü COVID-19’un küresel acil durum statüsünün sona erdiğini açıkladı.
Üretken yapay zekânın yayılması
Metin, görsel ve kod üreten yapay zekâ araçları hızla yaygınlaştı.
İsrail-Gazze savaşının yeni evresi
Hamas’ın 7 Ekim saldırısı ve İsrail’in Gazze operasyonları büyük insani kriz doğurdu.
Küresel seçim yılı
Dünyanın birçok ülkesinde büyük seçimler yapıldı ve demokrasi tartışmaları öne çıktı.
AB Yapay Zekâ Yasası
Avrupa Birliği yapay zekâ için kapsamlı düzenleme çerçevesini yürürlüğe koydu.
En sıcak yıl rekoru
Dünya Meteoroloji Örgütü 2024’ü kayıtlardaki en sıcak yıl olarak doğruladı.
Isınma ve uyum tartışmaları
2025, iklim riski ve uyum politikalarının öne çıktığı sıcak yıllardan biri olarak değerlendirildi.
Günümüz insanlık eşiği
İnsanlık yapay zekâ, iklim krizi, biyoteknoloji, nüfus ve jeopolitik rekabetin kesiştiği bir çağda yaşıyor.